Shloka 32

Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs

कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः

kṛśo rūkṣo 'lpakeśaśca calacitto naraḥ sthitaḥ / bahuvākyarataḥ svapnevātaprakṛtiko naraḥ

جو شخص دبلا، خشک مزاج، کم بالوں والا، بےقرار ذہن اور بہت بولنے کا شوقین ہو—خواب میں ظاہر ہونے والی علامتوں سے وہ وات (vāta) طبیعت والا سمجھا جاتا ہے۔

कृशःthin
कृशः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
रूक्षःdry/rough
रूक्षः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootरूक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अल्पकेशःhaving little hair
अल्पकेशः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअल्प + केश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अल्पकेश = अल्पाः केशाः यस्य (usage adjectival)
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
चलचित्तःrestless-minded
चलचित्तः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootचल + चित्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; चलचित्त = चलं चित्तं यस्य
नरःa man
नरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
स्थितःis found/stands (as)
स्थितः:
Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
बहुवाक्यरतःfond of much talking
बहुवाक्यरतः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु + वाक्य + रत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुवाक्यरत = बहुषु वाक्येषु रतः (fond of much talk)
स्वप्नेin dreams
स्वप्ने:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्वप्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन
वातप्रकृतिकःof vata constitution
वातप्रकृतिकः:
Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवात + प्रकृति + क (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वातप्रकृतिक = वातप्रकृतिः यस्य (vata constitution)
नरःa man
नरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Vata

Concept: Knowing prakṛti through observable lakṣaṇas (body, mind, behavior, dream-signs) enables appropriate regimen.

Vedantic Theme: Mind-body linkage within prakṛti: citta-vṛtti and bodily guṇas co-arise; self-knowledge includes knowing one’s embodied tendencies.

Application: If vāta signs dominate, adopt vāta-pacifying routine: regularity, warmth, unctuous foods, adequate rest, calming practices.

Primary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.168.33-35 (pitta/kapha and mixed prakṛti); Garuda Purana 1.168.31 (diet as cause of doṣa tendency)

V
Vata

FAQs

This verse uses observable traits and dream-indications to classify vāta-prakṛti, showing the Purana’s practical teaching on bodily constitution and self-knowledge.

Indirectly: by identifying mental restlessness and bodily dryness as vāta traits, it frames how mind-body tendencies shape one’s conduct (karma), which in Purāṇic teaching influences one’s spiritual outcomes.

Use these signs for self-assessment; if vāta-dominant tendencies are present, prioritize steadiness, routine, and calming disciplines to reduce restlessness and excessive speech.