Shloka 1

Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs

Devanagari script

निदानं समाप्तम् / धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् / शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे

Transliteration

nidānaṃ samāptam / dhanvantariruvāca / sarvarogaharaṃ siddhaṃ yogasāraṃ vadāmyaham / śṛṇu suśrutaṃ saṃkṣepātprāṇināṃ jīvahetave

Translation

‘بابِ نِدان مکمل ہوا۔’ دھنونتری نے فرمایا—اب میں تمام بیماریوں کو دور کرنے والے آزمودہ یوگوں کا خلاصہ بیان کرتا ہوں۔ اے سُشروت، جانداروں کی زندگی کے سہارا کے لیے اختصار سے سنو۔

Word by Word

• निदानम्: diagnosis/etiology section
• निदानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निदान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• समाप्तम्: completed
• समाप्तम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समाप्त (कृदन्त; सम् + √आप् (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘समाप्तम्’ = finished

• धन्वन्तरिः: Dhanvantari
• धन्वन्तरिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धन्वन्तरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect/लिट्), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• सर्वरोगहरम्: removing all diseases
• सर्वरोगहरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + रोग + हर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (सर्वान् रोगान् हरति)

• सिद्धम्: proven/effective
• सिद्धम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सिद्ध (कृदन्त; √सिध् (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त

• योगसारम्: the essence of (this) formulation/practice
• योगसारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: योग + सार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (योगस्य सारः)

• वदामि: I tell
• वदामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वद् (धातु)
• Form: लट् (Present/लट्), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपदम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: लोट् (Imperative/लोट्), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपदम्

• सुश्रुतम्: O Suśruta
• सुश्रुतम्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुश्रुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; संबोधनार्थे द्वितीया-प्रयोगः (addressing)

• संक्षेपात्: briefly
• संक्षेपात्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: संक्षेप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणम्: ‘संक्षेपात्’ = briefly

• प्राणिनाम्: of living beings
• प्राणिनाम्: Shashthi-sambandha (Genitive/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: प्राणिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• जीवहेतवे: for the cause of life (for sustaining life)
• जीवहेतवे: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: जीव + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; तत्पुरुषः (जीवस्य हेतुः); प्रयोजनार्थ-चतुर्थी

Speaker

Dhanvantari

Philosophical Teaching

Concept: Transmission of siddha-yoga (proven formulations) as the ‘essence’ (yoga-sāra) for the protection of prāṇa and life.

Vedantic Theme: Vidya as upakāra: knowledge used for loka-saṅgraha (welfare of beings); sustaining prāṇa supports the pursuit of dharma and mokṣa.

Application: Attend carefully to the concise teaching of established therapeutic formulations intended to remove disease and sustain life.

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: shanta

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.168 (transition from nidāna to yogas/formulations; Dhanvantari–Suśruta dialogue frame)

Characters & Entities

• Dhanvantari
• Sushruta

FAQs

What is the importance of ‘nidāna’ being concluded here?

It marks a transition from identifying causes/symptoms (nidāna) to giving condensed, actionable treatments (yoga-sāra).

How does this verse explain the purpose of the teaching?

Dhanvantari frames the formulas as ‘sarva-roga-hara’ and explicitly states the aim: sustaining life for living beings.

Practical application of this wisdom today?

It highlights a method: first understand causes, then apply concise, proven interventions—an approach aligned with systematic healthcare.