Shloka 5

Vāta-vyādhi Nidāna and Lakṣaṇa: Obstruction, Dhātu-Seating, and Major Neuromuscular Entities

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः / तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्

pratyekaṃ pañcadhā vīro vyāpāraśceha vaikṛtaḥ / tasyocyate vibhāgena sanidānaṃ salakṣaṇam

اے بہادر! یہاں ویکرت (بگڑا ہوا) عمل ہر صورت میں پانچ طرح کا ہوتا ہے۔ اس لیے اسے تقسیم کے ساتھ، اسباب (نِدان) اور علامات (لکشَن) سمیت بیان کیا جاتا ہے۔

pratyekamindividually; each
pratyekam:
Kriyā-viśeṣaṇa (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootprati (उपसर्ग/अव्यय) + eka (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभाव; क्रियाविशेषण (adverb)
pañcadhāin five ways
pañcadhā:
Kriyā-viśeṣaṇa (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootpañca (प्रातिपदिक) + dhā (अव्यय-प्रत्यय)
Formअव्यय; संख्यावाचक-विभागार्थक (distributive adverb: 'in five ways')
vīraḥthe hero; O brave one
vīraḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
vyāpāraḥactivity; operation
vyāpāraḥ:
Karta/Pradhāna (Subject/topic)
TypeNoun
Rootvyāpāra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
caand
ca:
Samuccaya (Connector)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
ihahere; in this context
iha:
Deśa (Place adjunct)
TypeIndeclinable
Rootiha (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक (locative adverb)
vaikṛtaḥmodified; abnormal
vaikṛtaḥ:
Viśeṣaṇa (Qualifier)
TypeAdjective
Rootvaikṛta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying vyāpāraḥ)
tasyaof that; its
tasya:
Sambandha (Genitive relation)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
ucyateis stated; is described
ucyate:
Kriyā (Action/Verb)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive: 'is said')
vibhāgenaby division; separately
vibhāgena:
Karaṇa (Instrument/means)
TypeNoun
Rootvibhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
sawith
sa:
Sahārtha (Accompaniment marker)
TypeIndeclinable
Rootsa- (सह/सम् अर्थे उपसर्गवत्)
Formअव्यय; सहार्थक उपपद (prefix-like: 'with')
nidānamcause; etiology
nidānam:
Karma/Predicate complement
TypeNoun
Rootnidāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; (sa-nidāna) उपपद-समास/कर्मधारयार्थे: 'with cause'
sawith
sa:
Sahārtha (Accompaniment marker)
TypeIndeclinable
Rootsa- (सह अर्थे)
Formअव्यय; सहार्थक उपपद
lakṣaṇamsymptom; characteristic mark
lakṣaṇam:
Karma/Predicate complement
TypeNoun
Rootlakṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया/प्रथमा, एकवचन; (sa-lakṣaṇa) उपपद-समास/कर्मधारयार्थे: 'with symptoms/characteristics'

Lord Vishnu (addressing Garuda as vīra)

Concept: Vaikṛta-vyāpāra (pathological/induced functional activity) is fivefold; it must be understood divisionally along with nidāna (causes) and lakṣaṇa (signs).

Vedantic Theme: Right knowledge as a means to right action (jñāna → karma); clarity through enumeration reduces confusion (moha).

Application: Use checklists: for each pathological pattern, record its category, causes, and defining signs; train clinicians to think in structured differentials.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Type: instructional enumeration

Related Themes: Garuda Purana 1.166.4 (prākṛta/vaikṛta distinction; doṣa-bheda); Garuda Purana 1.167 (likely continuation detailing the fivefold divisions and their nidāna/lakṣaṇa)

K
Karma
D
Doṣa categories

FAQs

The verse signals that deliberately shaped actions (vaikṛta) are analyzed into five types, each defined by its causes (nidāna) and identifying features (lakṣaṇa).

It turns moral teaching into diagnosis: by knowing causes and signs, one can recognize a doṣa early and apply restraint and corrective discipline.

When a harmful habit appears, identify its trigger (nidāna) and its telltale pattern (lakṣaṇa), then replace it with a dharmic routine before it hardens into karma.