Shloka 23

Kuṣṭha-bheda-lakṣaṇa-nidāna and Śvitra (Kilāsa) Prognosis

Devanagari script

तीव्रार्तिं गाढकण्डूञ्च सरागपिडिकाचितम् / दीर्घप्रतानदूर्वावदतसीकुसुमच्छवि

Transliteration

tīvrārtiṃ gāḍhakaṇḍūñca sarāgapiḍikācitam / dīrghapratānadūrvāvadatasīkusumacchavi

Translation

یہ شدید درد اور سخت خارش پیدا کرتا ہے اور سوزش والی سرخ پھنسیاں اس پر چھائی رہتی ہیں۔ اس کی صورت لمبی پھیلتی دُروَا گھاس جیسی اور رنگ اَتَسی (السی) کے پھول کی مانند ہوتا ہے۔

Word by Word

• तीव्रार्तिम्: severe pain
• तीव्रार्तिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीव्र (प्रातिपदिक) + आर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन = Acc sg; समासः = कर्मधारय (‘severe pain’)

• गाढकण्डूम्: intense itching
• गाढकण्डूम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गाढ (प्रातिपदिक) + कण्डू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन = Acc sg; समासः = कर्मधारय (‘intense itching’)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय = conjunction

• सरागपिडिकाचितम्: covered with reddish pimples
• सरागपिडिकाचितम्: Visheshana (Adjectival complement/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (उपसर्गार्थ ‘with’) + राग (प्रातिपदिक) + पिडिका (प्रातिपदिक) + चि (धातु) → चित (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त = ‘covered’; समासः = तत्पुरुष (‘with redness and pimples, covered’)

• दीर्घप्रतानदूर्वावत्: like long-spreading dūrvā grass
• दीर्घप्रतानदूर्वावत्: Visheshana (Simile/उपमा-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक) + प्रतान (प्रातिपदिक) + दूर्वा (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त विशेषण (तुल्यभाव) = ‘like’; समासः = तत्पुरुष (‘long-spreading dūrvā’) + वत्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• अतसीकुसुमच्छवि: having the color of flax flowers
• अतसीकुसुमच्छवि: Visheshana (Adjectival complement/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अतसी (प्रातिपदिक) + कुसुम (प्रातिपदिक) + छवि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग/पुंलिङ्ग (छवि), प्रथमा, एकवचन; समासः = तत्पुरुष (‘having the hue of flax-flower’)

Speaker

Lord Vishnu (narrating to Garuda/Vinata-putra)

Medical Ayurveda

Dosha: Pitta

Verse Rasa

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: bibhatsa

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.164.21-22 (preceding symptomatology); Garuda Purana 1.164.24-25 (dadru and ring lesions)

Characters & Entities

• Vishnu
• Garuda

FAQs

What is the importance of the dūrvā and atasī comparisons in this verse?

They function as diagnostic imagery—helping identify the condition by pattern (spreading like dūrvā) and color (flax-flower hue).

How does this verse explain the path of the soul?

It presents suffering as a visible ‘fruit’ of prior actions, reinforcing that the jīva’s experiences are shaped by karma across lives.

Practical application of this wisdom today?

Use the teaching for ethical self-audit and compassion, while relying on proper healthcare rather than superstition.