Shloka 19

Kuṣṭha-bheda-lakṣaṇa-nidāna and Śvitra (Kilāsa) Prognosis

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तं ऋष्यजिह्वं बहुक्रिमि / हस्तिचर्मखरस्पर्शं चर्माख्यं कुष्ठमुच्यते

ṛṣyajihvākṛtiproktaṃ ṛṣyajihvaṃ bahukrimi / hasticarmakharasparśaṃ carmākhyaṃ kuṣṭhamucyate

جو کُشٹھ رِشی کی زبان کی شکل جیسا بتایا گیا ہے اسے ‘رِشیَجِہوا’ کہتے ہیں؛ اس میں بہت سے کیڑے ہوتے ہیں۔ اور جو ہاتھی کی کھال کی طرح کھردرے لمس والا ہو، اسے ‘چرم آکھْیَ’ کُشٹھ کہا جاتا ہے۔

ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तम्said to be of the ‘ṛṣyajihvā’ shape
ऋष्यजिह्वाकृतिप्रोक्तम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootऋष्यजिह्वा (प्रातिपदिक) + कृति (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (प्र + √वच्, क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—ऋष्यजिह्वाकृत्या प्रोक्तम् (as said to be of the form of ṛṣyajihvā)
ऋष्यजिह्वम्(called) ṛṣyajihva
ऋष्यजिह्वम्:
Visheshya (Qualified noun/विशेष्य)
TypeNoun
Rootऋष्यजिह्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
बहुक्रिमिhaving many worms
बहुक्रिमि:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootबहु (प्रातिपदिक) + कृमि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (बहवः कृमयः यस्मिन्)
हस्तिचर्मखरस्पर्शम्with a rough touch like elephant skin
हस्तिचर्मखरस्पर्शम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहस्ति (प्रातिपदिक) + चर्म (प्रातिपदिक) + खर (प्रातिपदिक) + स्पर्श (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः—हस्तिचर्मवत् खरः स्पर्शः यस्य
चर्माख्यम्named ‘carma’
चर्माख्यम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचर्म (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक; √ख्या (धातु) क्त/ण्यत्-आधारित)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुषः (चर्म इति आख्यं/नाम यस्य)
कुष्ठम्leprosy/skin disease
कुष्ठम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकुष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उच्यतेis called/said
उच्यते:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), कर्मणि प्रयोग (passive), प्रथमपुरुष, एकवचन

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinatā-putra)

Concept: Right knowledge (lakshana-jnana) distinguishes conditions; accurate naming is part of wise action.

Vedantic Theme: Viveka (discernment) applied at the empirical level; knowledge guides right conduct.

Application: Use careful observation and precise terminology; consult skilled practitioners rather than superstition.

Primary Rasa: bibhatsa

Secondary Rasa: adbhuta

Related Themes: Garuda Purana 1.164 (kushta-bheda: ṛṣyajihvā, carmākhya)

G
Garuda
V
Vishnu

FAQs

This verse classifies specific kuṣṭha-types by appearance and touch, reflecting the Purana’s diagnostic style and its moral-cosmological framing of suffering as a result of prior causes.

Indirectly: by detailing bodily afflictions, it supports the text’s broader teaching that embodied experience—including disease—can arise from past actions and serves as a field for dharma and purification.

Use it as a reminder to cultivate ethical conduct and compassion toward the sick; medically, treat such descriptions as traditional symptom-categories, not as a substitute for diagnosis.