Shloka 51

Arśa-nidāna: Causes, Prodrome, Doṣa-types, and Complications of Hemorrhoids

Devanagari script

बाधिर्यातिशिरः श्वासशिरोरुक्काशपीनसाः? / मनोविकारस्तृट्श्वासपित्तगुल्मोदरादयः

Transliteration

bādhiryātiśiraḥ śvāsaśirorukkāśapīnasāḥ? / manovikārastṛṭśvāsapittagulmodarādayaḥ

Translation

بہراپن، آدھے سر کا درد (اتیشِرا)، سانس پھولنا، سر درد، کھانسی اور پینس (ناک کا کَفّی عارضہ)؛ نیز ذہنی اضطراب، شدید پیاس، دمہ، صفراوی عوارض، گُلْم (پیٹ کی گلٹی) اور استسقاء وغیرہ پیدا ہوتے ہیں۔

Word by Word

• बाधिर्य: deafness
• बाधिर्य: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाधिर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समाहार-निर्देशः)

• अति-शिरः: severe head-affliction
• अति-शिरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अति (अव्यय) + शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावः (अति + शिरः)

• श्वास: dyspnea, breathlessness
• श्वास: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• शिरोरुक्: headache
• शिरोरुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक) + रुक् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (शिरसः रुक्)

• कास: cough
• कास: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• पीनसाः: coryza, nasal catarrh
• पीनसाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पीनस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• मनः-विकारः: mental disorder
• मनः-विकारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + विकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (मनसः विकारः)

• तृट्: thirst
• तृट्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृट् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• श्वास: dyspnea
• श्वास: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्वास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• पित्त: pitta disorder/bile
• पित्त: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पित्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• गुल्म: abdominal lump disease
• गुल्म: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गुल्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• उदर: abdominal disease/dropsy
• उदर: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उदर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (समासपूर्वपदम्)

• आदयः: and others, etc.
• आदयः: Sambandha (Appender/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: आदि (प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय-प्राय (निपातवत्); समूह-निर्देशकः ‘etc.’ अर्थे, प्रथमा-बहुवचन-रूपेण प्रयोगः

Speaker

Lord Vishnu (speaking to Garuda/Vinata-putra)

Medical Ayurveda

Dosha: Vata

Philosophical Teaching

Concept: Embodied suffering proliferates when foundational regulatory forces (vāta) are deranged; neglect compounds affliction across systems including mind.

Vedantic Theme: Mind-body interdependence within prakṛti; duḥkha prompts vairāgya and disciplined living.

Application: Treat vāta aggravation early; attend to sleep, nourishment, and mental steadiness to prevent psychosomatic spread.

Verse Rasa

Primary Rasa: bhayanaka

Secondary Rasa: karuna

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.156.48; Garuda Purana 1.156.49; Garuda Purana 1.156.50; Garuda Purana 1.156.52

Characters & Entities

• Garuda
• Vishnu

FAQs

What is the importance of listing diseases in the Garuda Purana?

This verse functions as a karmic-dharma warning: it catalogs physical and mental afflictions to show that suffering can manifest as concrete ailments when one lives against dharma.

How does this verse explain the path of the soul?

By linking inner disorder (mano-vikāra) and bodily pain to consequences, it implies that the jīva carries impressions of actions that later ripen as embodied suffering, shaping one’s experience in life and beyond.

Practical application of this wisdom today?

Use it as a prompt for self-correction: cultivate sattvic habits, truthful and non-harmful conduct, and remedial dharmic practices (prāyaścitta, charity, devotion) alongside appropriate medical care.