Shloka 32

Tithi-Vrata Vidhāna: Śikhī-vrata (Pratipadā), Tṛtīyā Devī/Śrīdhara rites, Gaṇeśa Caturthī Mantra-Nyāsa, and Nāga Pañcamī

Devanagari script

पञ्चम्यां पूजयेन्नागाननन्तान्द्यान्महोरगान् / क्षीरं सर्पिश्च नैवेद्यं देयं सर्वविषापहम् / नागा अभयहस्ताश्च दष्टोद्धारातु पञ्चमी

Transliteration

pañcamyāṃ pūjayennāgānanantāndyānmahoragān / kṣīraṃ sarpiśca naivedyaṃ deyaṃ sarvaviṣāpaham / nāgā abhayahastāśca daṣṭoddhārātu pañcamī

Translation

پنجمی کے دن ناگوں کی پوجا کرے اور اَننت وغیرہ مہاورگوں کا دھیان کرے۔ نَیویدیہ کے طور پر دودھ اور گھی پیش کرے—یہ ہر قسم کے زہر کو دور کرنے والا کہا گیا ہے۔ ابھَے ہست والے ناگ سانپ کے ڈسنے سے حفاظت اور نجات دیتے ہیں؛ اسی لیے پنجمی منائی جاتی ہے۔

Word by Word

• पञ्चम्याम्: on the fifth (day)
• पञ्चम्याम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पञ्चमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तिथिवाचक (on the fifth lunar day)

• पूजयेत्: should worship
• पूजयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: पूज् (धातु)
• Form: विधिलिङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नागान्: nāgas/serpents
• नागान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• अनन्तान्: endless; also ‘Ananta-nāgas’
• अनन्तान्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनन्त (प्रातिपदिक)
• Form: विशेषण, पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन (नागान् विशेषयति)

• द्यात्: should give
• द्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महोरगान्: great serpents
• महोरगान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + उरग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (‘महान् उरगः’), पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• क्षीरम्: milk
• क्षीरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सर्पिः: ghee
• सर्पिः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्पिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र नैवेद्य-सूचने द्वितीया-सम्भावना

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• नैवेद्यम्: food offering (naivedya)
• नैवेद्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नैवेद्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘offering/food offering’

• देयम्: should be given
• देयम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: कृदन्त (यत्/ण्यत्-प्रत्यय, विधेय/gerundive ‘to be given’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विधेय-वाक्य

• सर्वविषापहम्: removing all poison
• सर्वविषापहम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + विष (प्रातिपदिक) + अपह (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘सर्वेषां विषाणाम् अपहः’), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; देयम्/नैवेद्यम् विशेषयति

• नागाः: nāgas
• नागाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• अभयहस्ताः: with hands granting fearlessness
• अभयहस्ताः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभय (प्रातिपदिक) + हस्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘अभय-हस्त’ = having a hand showing fearlessness), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; नागाः विशेषयति

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपात

• दष्टोद्धारात्: from (the danger of) snakebite; for rescue from bite
• दष्टोद्धारात्: Apadana (Source/Cause/अपादान)
• Type: Noun
• Root: दष्ट (कृदन्त/प्रातिपदिक) + उद्धार (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘दष्टस्य उद्धारः’), पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन; हेत्वर्थे (from/for relief from biting)

• तु: indeed/and
• तु: Sambandha (Discourse/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (contrast/indeed)

• पञ्चमी: the fifth (day)
• पञ्चमी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पञ्चमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तिथिवाचक

Speaker

Lord Viṣṇu (in instruction to Garuḍa/Vainateya, within the Garuḍa Purāṇa dialogue frame)

Philosophical Teaching

Concept: Tithi-based vrata with sattvic offerings and dhyāna on Ananta yields protection from viṣa and fear.

Vedantic Theme: Upāsanā and niyama cultivate śānti and abhaya; ritual as support for inner steadiness and outer well-being.

Application: On Pañcamī, worship Nāgas with dhyāna on Ananta; offer milk and ghee as naivedya; keep the observance as a protective vow, alongside practical caution around snakes.

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: household shrine / nāga-sthāna (implied)

Cross References

Related Themes: Garuda Purana 1.129.29 (ghṛta snāna for āyus/ārogya); Garuda Purana 1.129.31 (Bhādrapada/Śrāvaṇa śukla worship; doorway drawings)

Characters & Entities

• Nāgas
• Ananta (Śeṣa)
• Mahoragas

FAQs

What is the importance of Nāga Pañcamī in the Garuḍa Purāṇa?

This verse presents Pañcamī as a day to worship the Nāgas—especially meditating on Ananta—seeking protection and fearlessness, and specifically relief from the dangers of poison and snake-bite.

How does this verse explain the path of the soul?

This verse is primarily an Ācāra (ritual/conduct) instruction rather than an afterlife passage; it emphasizes protective dharma through devotion and offerings, which supports well-being and the orderly practice of religious life.

Practical application of this wisdom today?

Observe Pañcamī with respectful Nāga worship (Ananta remembrance) and simple sattvic offerings like milk and ghee, cultivating non-harm toward serpents and a mindset of seeking protection through disciplined ritual.