Shloka 15

Tithi-Vrata Vidhāna: Śikhī-vrata (Pratipadā), Tṛtīyā Devī/Śrīdhara rites, Gaṇeśa Caturthī Mantra-Nyāsa, and Nāga Pañcamī

सिदेधोल्काय च गायत्त्री (त्र) न्यासोंगुष्ठादिरीरितः / ॐ महाकर्णाय विद्महे--वक्रतुण्डाय धीमहि--तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्

sidedholkāya ca gāyattrī (tra) nyāsoṃguṣṭhādirīritaḥ / oṃ mahākarṇāya vidmahe--vakratuṇḍāya dhīmahi--tanno dantiḥ pracodayāt

اس عمل میں گایتری منتر اور انگوٹھے سے شروع ہونے والا نیاس مقرر ہے۔ جپ کرے—“اوم مہاکرنائے وِدمہے، وکر تُنڈائے دھیمہی، تنّو دنتِہ پرچودَیات۔”

सिदेधोल्कायunto Sidedholkā (name)
सिदेधोल्काय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootसिदेध + उल्का (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—सिदेध-उल्का (नामरूप)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय
गायत्रीGāyatrī (mantra/metre)
गायत्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
न्यासःnyāsa (ritual placement)
न्यासः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootन्यास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अङ्गुष्ठादिःthumb and the rest (fingers etc.)
अङ्गुष्ठादिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअङ्गुष्ठ + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—अङ्गुष्ठ-आदि (तत्पुरुष: ‘thumb etc.’)
ईरितःis stated/declared
ईरितः:
Kriya (क्रिया/विधेय)
TypeVerb
Rootईरित (√ईर्/ईरय् धातोः क्त-प्रत्ययान्त)
Formकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थः ‘उक्तः/निर्दिष्टः’
Oṃ
:
Mantra (मन्त्र-पद)
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव/अव्यय)
Formप्रणवः, अव्यय
महाकर्णायto the great-eared one
महाकर्णाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootमहा + कर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—महा-कर्ण (कर्मधारय: ‘महान् कर्णः’)
विद्महेwe know
विद्महे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; मन्त्र-भाषा-प्रयोगः ‘we know’
वक्रतुण्डायto the curved-trunked one
वक्रतुण्डाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवक्र + तुण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—वक्र-तुण्ड (कर्मधारय: ‘वक्रं तुण्डं यस्य’)
धीमहिwe meditate
धीमहि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद; मन्त्र-भाषा-प्रयोगः ‘we meditate’
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
नःour / for us
नः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सर्वनाम ‘our/us’
दन्तिःthe tusked one (Gaṇeśa)
दन्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदन्तिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
प्रचोदयात्may (he) impel/inspire
प्रचोदयात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √चुद् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative/benedictive sense), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Concept: Mantra as dhyāna: knowing (vidmahe), meditating (dhīmahi), and receiving inspiration (pracodayāt) from the deity.

Vedantic Theme: Buddhi-prakāśa (illumination of intellect) through īśvara-anugraha; mantra as a means to sattva-śuddhi.

Application: Recite the Gaṇeśa-gāyatrī after aṅga-nyāsa; hold the deity’s form (great ears, curved trunk, tusked) and conclude with a sincere request for guidance in thought and action.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: inner ritual space (mantra-dhyāna)

Related Themes: Garuda Purana 1.129 (aṅga-nyāsa; gāyatrī usage in this rite)

G
Gaṇeśa (Mahākarṇa, Vakratuṇḍa, Dantin)
G
Gāyatrī
N
Nyāsa

FAQs

This verse prescribes invoking Gaṇeśa through a Gāyatrī-form mantra, indicating an obstacle-removing, rite-opening invocation to ensure successful performance of the intended ritual.

It specifies nyāsa (mantra-installation) starting from the thumb and then the recitation of a Gaṇeśa Gāyatrī, showing that correct bodily ritual sequencing and mantra are integral to the Purāṇic procedure.

Before beginning any sacred rite (japa, śrāddha, pūjā, study), one may start with a brief Gaṇeśa invocation and mindful nyāsa to cultivate focus, remove distractions, and align intention.