Shloka 72
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
वाचो वेदा अन्तरिक्षं शरीरं क्षितिः पादास्तारका रोमकूपाः / सर्वाणि द्यौर्मस्तकानि त्वथो वै विद्याश्चैवोपनिषद्यस्य पुच्छम्
Transliteration
vāco vedā antarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiḥ pādāstārakā romakūpāḥ / sarvāṇi dyaurmastakāni tvatho vai vidyāścaivopaniṣadyasya puccham
Translation
وید اس کی وाणी ہیں، اَنتریکش اس کا جسم ہے، زمین اس کے پاؤں ہیں، ستارے اس کے رومکُوپ ہیں؛ تمام دیولोक اس کا سر ہیں، اور ودیا اور اُپنشدیں اس کی دُم (پُچھ) کہی گئی ہیں۔
Word by Word
vācaḥspeech/words
vācaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāc (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), बहुवचन
vedāḥVedas
vedāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootveda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन
antarikṣammid-space/atmosphere
antarikṣam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootantarikṣa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate complement
śarīrambody
śarīram:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśarīra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate complement
kṣitiḥearth
kṣitiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkṣiti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन
pādāḥfeet
pādāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन
tārakāḥstars
tārakāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottārakā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन
romakūpāḥhair-pores
romakūpāḥ:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootroma + kūpa (प्रातिपदिक-समास)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘of hair’ + ‘pits/pores’)
sarvāṇiall
sarvāṇi:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण
dyauḥheaven/sky
dyauḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdyu (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन
mastakāniheads
mastakāni:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmastaka (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन; predicate complement
tubut/and then
tu:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formनिपात (contrastive particle)
athoand further
atho:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootatha + u (अव्यय-सन्धि)
Formअव्यय, अनुक्रम/समुच्चयार्थ (‘and further/then’)
vaiindeed
vai:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootvai (अव्यय)
Formनिपात (emphasis)
vidyāḥknowledges/branches of learning
vidyāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvidyā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचन
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
evaindeed/just
eva:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (restrictive particle)
upaniṣatUpaniṣad
upaniṣat:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootupaniṣad (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, प्रथमा, एकवचन (पाठे: उपनिषद्)
yasyawhose
yasya:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंस, षष्ठी, एकवचन
pucchamtail/rear part
puccham:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpuccha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; predicate complement