Shloka 23
Pratisarga-pravartana (How Re-Creation Proceeds) / पुनःसर्ग-प्रवर्तन
Devanagari script
प्रवृत्तपूर्वौं तौ पूर्वं पुनः सर्वं प्रपत्स्यते / अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः
Transliteration
pravṛttapūrvauṃ tau pūrvaṃ punaḥ sarvaṃ prapatsyate / ajñā guṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamo 'bhidhaiḥ
Translation
وہ دونوں پہلے بھی سرگرم ہو چکے ہیں؛ اسی طرح پھر سارا عالم سرگرم ہوتا ہے۔ نادان لوگ رَجَس، سَتْو، تَمَس نامی گُنوں سے چلتے ہیں۔
Word by Word
प्रवृत्त-पूर्वौpreviously active (two)
प्रवृत्त-पूर्वौ:
विशेषण (Adjectival qualifier)
TypeAdjective
Rootप्रवृत्त (वृत् धातु, कृदन्त) + पूर्व (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन; समासः प्रवृत्त-पूर्व (कर्मधारय: ‘previously set in motion’)
तौthose two
तौ:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन
पूर्वम्formerly / earlier
पूर्वम्:
कालाधिकरण (Temporal adjunct)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)
पुनःagain
पुनः:
काल/प्रकार (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (adverb of repetition)
सर्वम्everything
सर्वम्:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
प्रपत्स्यतेwill proceed / will come forth
प्रपत्स्यते:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootप्र + पद् (धातु)
Formलृट्-लकार (Future), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; धातु: पद् (to go/attain), उपसर्ग: प्र
अज्ञाःthe ignorant (beings)
अज्ञाः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootअज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘the ignorant’
गुणैःby the qualities (guṇas)
गुणैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootगुण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन
प्रवर्तन्तेact / proceed
प्रवर्तन्ते:
क्रिया (Verb/आख्यात)
TypeVerb
Rootप्र + वृत् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; आत्मनेपद
रजः-सत्त्व-तमःrajas, sattva, and tamas
रजः-सत्त्व-तमः:
सम्बन्ध (Apposition to guṇaiḥ)
TypeNoun
Rootरजस् + सत्त्व + तमस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (समाहार-द्वन्द्व); त्रिगुणसमूहः
अभिधैःby the designations
अभिधैः:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअभिधा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन; ‘by the names/designations’