Previous Verse
Next Verse

Shloka 72

Mantrarāja-sādhana Prakāra & Tripurā/Lalitā–Kāmākṣī Tattva

Lalitopākhyāna Context

संवीक्ष्य सर्वजनता विशेषेण विसिस्मिये / तदा प्रभृति कल्याणी कामाक्षीत्यभिधामियात् / तदुच्चारणमात्रेण श्रीदेवी शं प्रयच्छति

saṃvīkṣya sarvajanatā viśeṣeṇa visismiye / tadā prabhṛti kalyāṇī kāmākṣītyabhidhāmiyāt / taduccāraṇamātreṇa śrīdevī śaṃ prayacchati

اُسے دیکھ کر تمام لوگ خصوصاً حیرت میں ڈوب گئے۔ تب سے وہ کل्यাণی ‘کاماکشی’ کے نام سے معروف ہوئی؛ اس نام کے محض اُچارَن سے شری دیوی خیر و برکت عطا کرتی ہیں۔

saṃvīkṣyahaving observed
saṃvīkṣya:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootsaṃ-√īkṣ (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त/ल्यप्), indeclinable verbal form; ‘having looked at/observed’
sarva-janatāthe entire populace
sarva-janatā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक) + janatā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); कर्मधारयः—‘सर्वा जनता’
viśeṣeṇaespecially
viśeṣeṇa:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootviśeṣa (प्रातिपदिक)
FormAdverbial instrumental (तृतीया-प्रयोगे अव्ययीभावार्थः); ‘especially’
visismiyemarvelled
visismiye:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√smi (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
tadāthen
tadā:
Kālādhi karaṇa (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottadā (अव्यय)
FormTemporal adverb (कालवाचक-अव्यय)
prabhṛtifrom then on
prabhṛti:
Apādāna (अपादान)
TypeIndeclinable
Rootprabhṛti (अव्यय)
FormPostposition/indeclinable meaning ‘from (that time) onwards’ (अपादानार्थक-अव्यय)
kalyāṇīthe auspicious lady
kalyāṇī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkalyāṇī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन)
kāmākṣīKāmākṣī
kāmākṣī:
Saṃjñā (संज्ञा)
TypeNoun
Rootkāma (प्रातिपदिक) + akṣī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); षष्ठी-तत्पुरुषः—‘कामस्य अक्षी’ (name)
itithus
iti:
Vākyasaṃbandha (वाक्यसम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormQuotative particle (इति-प्रयोग)
abhidhāmdesignation/name
abhidhām:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootabhidhā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन); object of √yā in causative sense ‘to go by a name’
iyātshould be called / would bear (the name)
iyāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√yā (धातु)
FormOptative (विधिलिङ्), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)
tad-uccāraṇa-mātreṇaby the mere utterance of that (name)
tad-uccāraṇa-mātreṇa:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + uccāraṇa (प्रातिपदिक) + mātra (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Instrumental (3rd/तृतीया), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः—‘तस्य उccāraṇasya mātram’ → ‘by mere utterance of that’
śrī-devīthe goddess Śrī
śrī-devī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + devī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (1st/प्रथमा), Singular (एकवचन); कर्मधारयः—‘श्रीरूपा देवी’
śamwelfare, auspiciousness
śam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootśam (प्रातिपदिक)
FormNeuter (नपुंसकलिङ्ग), Accusative (2nd/द्वितीया), Singular (एकवचन)
prayacchatibestows
prayacchati:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√yam (धातु)
FormPresent (लट्), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन), Parasmaipada (परस्मैपद)