Shloka 19
Cintāmaṇi-gṛha Antara-kathana (Account of the Inner Chambers of the Cintāmaṇi Palace) — Lalitopākhyāna Context
Devanagari script
अथ शस्त्रान्तरालस्योपरि वातापितापन / हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् / धिष्ण्यं तु समयेशीनां स्थानं च तिसृणां मतम्
Transliteration
atha śastrāntarālasyopari vātāpitāpana / hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram / dhiṣṇyaṃ tu samayeśīnāṃ sthānaṃ ca tisṛṇāṃ matam
Translation
پھر اس اسلحہ گاہ کے اوپر ‘واتاپِتاپن’ نامی دھِشنْی تھا—بیس ہاتھ بلند اور چار نَلوَ پھیلا ہوا؛ یہی سماییشیوں کا دھام اور تین دیویوں کا مقام مانا گیا۔
Word by Word
अथthen
अथ:
सम्बन्धसूचक (Discourse marker)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable), अनुक्रम/आरम्भार्थ (then/now)
शस्त्र-अन्तरालस्यof the space among weapons
शस्त्र-अन्तरालस्य:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootशस्त्र (प्रातिपदिक) + अन्तराल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुष: 'शस्त्राणाम् अन्तरालम्'
उपरिupon/above
उपरि:
देशाधिकरण (Locative relation)
TypeIndeclinable
Rootउपरि (अव्यय)
Formअव्यय (indeclinable), उपर्यर्थक (preposition/adverb: upon/above)
वात-आपित-आपन(a structure) affected/heated by wind (uncertain reading)
वात-आपित-आपन:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) + आपित (कृदन्त, आप्/आपि? PPP) + आपन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); पाठदोष/दुर्लभ-रूप: 'वातापितापन' सम्भवतः 'वातापितापम्/वातापितापनम्' इत्यर्थे (wind-heated/affected)
हस्त-विṃशतिःtwenty cubits
हस्त-विṃशतिः:
प्रमाण (Measure/परिमाण)
TypeNoun
Rootहस्त (प्रातिपदिक) + विंशति (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: 'हस्तानां विंशतिः' = measure of twenty cubits
उन्नम्रम्raised/elevated
उन्नम्रम्:
विशेषण (Adjective modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootउन्नम्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
चतुर्-नल्व-प्रविस्तरम्having a breadth/extent of four (units) (uncertain)
चतुर्-नल्व-प्रविस्तरम्:
विशेषण (Adjective modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या) + नल्व (प्रातिपदिक; uncertain) + प्रविस्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); समास: परिमाणवाचक-तत्पुरुष; 'नल्व' पाठ/अर्थ अनिश्चित (possibly a measure-unit)
धिष्ण्यम्abode/seat
धिष्ण्यम्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootधिष्ण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
तुindeed
तु:
सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
समय-ईशीनाम्of the Samayeśīs
समय-ईशीनाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसमय (प्रातिपदिक) + ईशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural); तत्पुरुष: 'समयानाम् ईश्यः/ईशीनाम्' = 'ladies/queens of the assemblies/occasions' (context: goddesses)
स्थानम्place/seat
स्थानम्:
समानााधिकरण/विधेय (Predicative/apposition)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular)
चand
च:
समुच्चय (Coordinator)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
तिसृणाम्of the three
तिसृणाम्:
षष्ठी-सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine), षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन (Plural); विशेषरूप (irregular feminine form of 'three')
मतम्is considered/opinion
मतम्:
विधेय (Predicate/विधेय)
TypeNoun
Rootमत (कृदन्त; मन् धातोः क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd Nom/Acc), एकवचन (Singular); क्त-प्रत्ययान्त (past participle used as noun): 'opinion/considered'