Next Verse

Shloka 1

Viśukra–Viṣaṅga-vadha (The Slaying of Viśukra and Viṣaṅga) — Lalitopākhyāna

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने विशुक्रविषङ्गवधो नामाष्टाविंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ वर्णितं मन्त्रिणीबलम् / विषङ्गस्य वधो युद्धे वर्णितो दण्डनाथया

iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopakhyāne viśukraviṣaṅgavadho nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca aśvānana mahāprājña varṇitaṃ mantriṇībalam / viṣaṅgasya vadho yuddhe varṇito daṇḍanāthayā

یوں شری برہمانڈ مہاپُران کے اُتر بھاگ میں، ہَیگریو-اگستیہ سنواد کے للیتوپاکھیان میں ‘وِشُکر-وِشَنگ وَدھ’ نامی اٹھائیسواں ادھیائے۔ اگستیہ نے کہا— اے اَشوَانن مہاپراج्ञ! منترِنی کا بَل بیان ہوا، اور دَندناتھا کے ہاتھوں جنگ میں وِشَنگ کا وَدھ بھی بیان کیا گیا۔

itithus
iti:
Vākyopasaṃhāra (वाक्योपसंहार)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
FormAvyaya (अव्यय), colophon marker (इति)
śrī-brahmāṇḍa-mahā-purāṇein the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
śrī-brahmāṇḍa-mahā-purāṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक) + mahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; multi-member title compound (समास) functioning as a proper noun; ‘in the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa’
uttara-bhāgein the latter part
uttara-bhāge:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootuttara (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; तत्पुरुषः—‘uttaraḥ bhāgaḥ’ (latter section)
hayagrīva-agastya-saṃvādein the dialogue of Hayagrīva and Agastya
hayagrīva-agastya-saṃvāde:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roothayagrīva (प्रातिपदिक) + agastya (प्रातिपदिक) + saṃvāda (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Locative (7th/सप्तमी), Singular; द्वन्द्व/समाहार-समासः—‘hayagrīvasya ca agastyasya ca saṃvādaḥ’ (dialogue of Hayagrīva and Agastya)
lalita-upākhyānein the Lalitā episode
lalita-upākhyāne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootlalitā (प्रातिपदिक) + upākhyāna (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular; तत्पुरुषः—‘lalitāyāḥ upākhyānam’ (the episode/narrative of Lalitā)
viśukra-viṣaṅga-vadhaḥthe slaying of Viśukra and Viṣaṅga
viśukra-viṣaṅga-vadhaḥ:
Viṣaya/Pratijñā (विषय/प्रतिज्ञा)
TypeNoun
Rootviśukra (प्रातिपदिक) + viṣaṅga (प्रातिपदिक) + vadha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; title compound; ‘the slaying of Viśukra and Viṣaṅga’ (often treated as determinative title)
nāmanamed
nāma:
Saṃjñā-sūcaka (संज्ञासूचक)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
FormAvyaya (अव्यय) used as naming particle (नाम)
aṣṭā-viṃśaḥtwenty-eighth
aṣṭā-viṃśaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) (of adhyāyaḥ)
TypeAdjective
Rootaṣṭā (संख्या-प्रातिपदिक) + viṃśati (संख्या-प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; ordinal sense ‘twenty-eighth’; द्विगु (numeral compound)
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता) (as heading/topic)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
agastyaḥAgastya
agastyaḥ:
Karta (कर्ता) (speaker)
TypeNoun
Rootagastya (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular (speaker tag)
uvācasaid
uvāca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√vac (वच् धातु)
FormLiṭ (लिट्, Perfect), Parasmaipada, 3rd Person, Singular
aśvānanaO horse-faced one
aśvānana:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootaśva (प्रातिपदिक) + ānana (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular; बहुव्रीहिः—‘aśvasya ānanaṃ yasya’ (one whose face is that of a horse; Hayagrīva)
mahā-prājñaO great sage/wise one
mahā-prājña:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + prājña (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Vocative (8th/सम्बोधन), Singular; कर्मधारयः—‘mahān prājñaḥ’ (very wise)
varṇitamhas been described
varṇitam:
Kriyāviśeṣaṇa/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootvarṇita (क्त-प्रत्ययान्त, √varṇ वर्ण् धातु)
FormNeuter, Nominative/Accusative, Singular; past passive participle (क्त) used predicatively with implicit ‘asti’
mantriṇī-balamthe force of the Mantriṇī
mantriṇī-balam:
Karma (कर्म) (of implied ‘varṇitam’)
TypeNoun
Rootmantriṇī (प्रातिपदिक) + bala (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Nominative/Accusative (context: object of ‘varṇitam’), Singular; तत्पुरुषः—‘mantriṇyāḥ balam’ (the minister/commanderess’s army/force)
viṣaṅgasyaof Viṣaṅga
viṣaṅgasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootviṣaṅga (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive (6th/षष्ठी), Singular
vadhaḥslaying
vadhaḥ:
Karta (कर्ता) (topic)
TypeNoun
Rootvadha (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
yuddhein battle
yuddhe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootyuddha (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Locative (7th/सप्तमी), Singular
varṇitaḥhas been described
varṇitaḥ:
Kriyāviśeṣaṇa/Predicate (विधेय)
TypeAdjective
Rootvarṇita (क्त-प्रत्ययान्त, √varṇ वर्ण् धातु)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; past passive participle (क्त) agreeing with vadhaḥ; predicate with implicit ‘asti’
daṇḍa-nāthayāby Daṇḍanāthā
daṇḍa-nāthayā:
Kartṛ-karaṇa (कर्तृकरण) (agent in passive)
TypeNoun
Rootdaṇḍa (प्रातिपदिक) + nāthā (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Instrumental (3rd/तृतीया), Singular; तत्पुरुषः—‘daṇḍasya nāthā’ (lady/commander named Daṇḍanāthā); agent-instrumental with passive participle