Shloka 48
Gaṇanātha-Parākrama (Episode of Gaṇeśa’s Martial Exploit) — Lalitopākhyāna Battle Continuation
Devanagari script
युद्धेष्वनुद्यमकृता सर्वोत्साहविरोधिना / तर्षेण तेन क्वथितं शक्तिसैन्यं विलोक्यसा / मन्त्रिणी सह पोत्रिण्या भृशं चिन्तामवाप ह
Transliteration
yuddheṣvanudyamakṛtā sarvotsāhavirodhinā / tarṣeṇa tena kvathitaṃ śaktisainyaṃ vilokyasā / mantriṇī saha potriṇyā bhṛśaṃ cintāmavāpa ha
Translation
جنگ میں سعی و ہمت کو روک دینے والے اُس ‘تَرش’ کے سبب کھولتے ہوئے شَکتی لشکر کو دیکھ کر وہ منتریṇی، پوتریṇی کے ساتھ، سخت فکر میں مبتلا ہو گئی۔
Word by Word
युद्धेषुin battles
युद्धेषु:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
TypeNoun
Rootयुद्ध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), बहुवचन
अनुद्यमकृताby (one) made without effort
अनुद्यमकृता:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootअनुद्यम-कृत (कृदन्त; कृ धातु)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; क्त (past passive participle) used instrumentally; समासः—अनुद्यमः (no effort) + कृत (made)
सर्वोत्साहविरोधिनाby the one opposing all zeal
सर्वोत्साहविरोधिना:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeAdjective
Rootसर्व-उत्साह-विरोधिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—सर्व (all) + उत्साह (enthusiasm) + विरोधिन् (opposing)
तर्षेणby thirst
तर्षेण:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतर्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
तेनby that (thirst)
तेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
क्वथितम्scorched/tormented
क्वथितम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeAdjective
Rootक्वथित (कृदन्त; क्वथ् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त (PPP)
शक्ति-सैन्यम्Śakti’s army
शक्ति-सैन्यम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootशक्ति-सैन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—शक्तेः सैन्यम् (army of Śakti)
विलोक्यhaving seen
विलोक्य:
पूर्वकाल (Absolutive; action prior to main verb)
TypeVerb
Rootवि-लोक् (धातु)
Formअव्ययभाव-क्त्वान्त (Gerund/त्वान्त), ‘having seen’
साshe
सा:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
मन्त्रिणीthe minister (woman)
मन्त्रिणी:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootमन्त्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सहtogether with
सह:
सहकारक (Sahakāraka/Associative)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formअव्यय; सह-योगे (with/along with)
पोत्रिण्याwith Potriṇī
पोत्रिण्या:
सहकारक (Sahakāraka/Associative)
TypeNoun
Rootपोत्रिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन
भृशम्greatly
भृशम्:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootभृशम् (अव्यय)
Formअव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)
चिन्ताम्anxiety
चिन्ताम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootचिन्ता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
अवापattained/experienced
अवाप:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootअव-आप् (धातु)
Formलिट्/परस्मैपद (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
हindeed
ह:
निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formअव्यय; स्मरणार्थक/पादपूरण (emphatic/expletive particle)