Shloka 191
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः / मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः
Transliteration
tato rātrikṣaye prāpte prati buddhaḥ prajāpatiḥ / manaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ
Translation
پھر جب رات کا خاتمہ آتا ہے تو پرجاپتی بیدار ہوتا ہے؛ اور تخلیق کی خواہش سے یکت ہو کر اپنے من کو دوبارہ سَرگ کے لیے مقرر کرتا ہے۔
Word by Word
ततःthen
ततः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (thereafter)
रात्रिक्षयेat the end of the night
रात्रिक्षये:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि + क्षय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुषः (रात्रेः क्षये)
प्राप्तेwhen (it) had arrived
प्राप्ते:
Adhikarana (सति-सप्तमी)
TypeAdjective
Rootप्र + आप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute) — ‘when (it) had come’
प्रतिagain/back
प्रति:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय (preverb/adverb), अत्र ‘again/back’ अर्थे
बुद्धःawakened
बुद्धः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootबुध् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रजापतिं विशेषयति
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मनःmind
मनः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
सिसृक्षयाwith the desire to create
सिसृक्षया:
Hetu/Karana (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootसृज् (धातु) + सन् (इच्छार्थक) → सिसृक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/हेतु), एकवचन; इच्छार्थक-नाम (desire to create)
युक्तःjoined/possessed (of)
युक्तः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; प्रजापतिं विशेषयति
सर्गायfor creation
सर्गाय:
Sampradana/Prayojana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन
निदधेplaced/set/turned (it)
निदधे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + धा (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्तिवाचक-अव्यय