Shloka 182
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् / सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते
Transliteration
sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapātsahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk / sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayī mayo yaḥ puruṣo nirucyate
Translation
وہ ہزار سروں والا، پاکیزہ دل، ہزار قدموں والا؛ ہزار آنکھوں اور چہروں والا، ہزار آوازوں والا ہے۔ ہزار بازوؤں والا وہی اوّلین پرجاپتی ہے؛ وہی تریی مَی پُرُش کہلاتا ہے۔
Word by Word
सहस्रशीर्षाhaving a thousand heads
सहस्रशीर्षा:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-शीर्षन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (nominative), एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं शीर्षाणि यस्य’
सुमनाःgood-minded, benevolent
सुमनाः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-मनस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सु मनः यस्य’
सहस्रपात्having a thousand feet
सहस्रपात्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-पाद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सहस्रचक्षुर्वदनःhaving a thousand eyes and faces
सहस्रचक्षुर्वदनः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-चक्षुस्-वदन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं चक्षूंषि वदनानि च यस्य’
सहस्रवाक्having a thousand voices/speeches
सहस्रवाक्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-वाच् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं वाचः यस्य’
सहस्रबाहुःhaving a thousand arms
सहस्रबाहुः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसहस्र-बाहु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रं बाहवः यस्य’
प्रथमःfirst, primordial
प्रथमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
प्रजापतिःPrajāpati
प्रजापतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
त्रयीमयःconsisting of the three Vedas
त्रयीमयः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयी-मय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुषः (षष्ठी) ‘त्रय्याः मयः’ = consisting of the Vedic triad
यःwho
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
पुरुषःthe Person (Cosmic Being)
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; यः इत्यस्य समानाधिकरणम्
निरुच्यतेis described/defined
निरुच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिर्-√वच् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (passive)