Previous Verse
Next Verse

Shloka 119

Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada

भुक्त्वा त्रैलोक्यम ध्यस्था युगाख्या ह्येकसप्ततीः / पितृभिर्मनुभिः सार्द्धं क्षीणे मन्वन्तरे तदा

bhuktvā trailokyama dhyasthā yugākhyā hyekasaptatīḥ / pitṛbhirmanubhiḥ sārddhaṃ kṣīṇe manvantare tadā

تینوں لوکوں کے بیچ میں قائم رہ کر وہ ‘یُگ’ کہلانے والی اکہتر مدتیں بھوگتے ہیں۔ پھر جب منونتر ختم ہوتا ہے تو وہ پِتروں اور منوؤں کے ساتھ جمع ہوتے ہیں۔

भुक्त्वाhaving enjoyed/ruled
भुक्त्वा:
Purvakala-kriya (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Root√भुज् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive), पूर्वकालिक क्रिया
त्रैलोक्यम्the three worlds
त्रैलोक्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootत्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + लोक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन; समासः—द्विगु (three worlds)
अध्यस्थाःthose who presided over
अध्यस्थाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअधि + √स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle), अर्थः—अधिष्ठितवन्तः/अधिष्ठातारः
युग-आख्याःnamed as yugas
युग-आख्याः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootयुग (प्रातिपदिक) + आख्या (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (युग-नामकाः)
हिindeed
हि:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle; emphasis/indeed)
एक-सप्ततीःseventy-one (units)
एक-सप्ततीः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएक (संख्या-प्रातिपदिक) + सप्तति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; समासः—द्विगु (71)
पितृभिःwith the Pitṛs
पितृभिः:
Sahakari (सहकारी/करण)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), बहुवचन
मनुभिःwith the Manus
मनुभिः:
Sahakari (सहकारी/करण)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन
सार्द्धम्together with
सार्द्धम्:
Saha (सह)
TypeIndeclinable
Rootसार्द्धम् (अव्यय)
Formसहार्थक-अव्यय (indeclinable meaning 'together with')
क्षीणेwhen (it is) ended
क्षीणे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootक्षीण (कृदन्त; √क्षि (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
मन्वन्तरेin the manvantara
मन्वन्तरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष
तदाthen
तदा:
Kala (कालाधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय