Shloka 49
युगप्रजालक्षणम् ऋषिप्रवरवर्णनं च
Yuga–Prajā-Lakṣaṇa and the Enumeration of Eminent Ṛṣis
Devanagari script
लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम / हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
Transliteration
lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma / heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ
Translation
برہمن کا یہ لक्षण تمام شاخاؤں میں مقرر کیا گیا ہے۔ ‘ہن’ دھاتو سے ‘ہیتو’ لفظ مذکور ہے، جسے دوسروں نے ‘نہنتی’ (نابود کرتا ہے) کے معنی میں کہا ہے۔
Word by Word
लक्षणम्definition/characteristic
लक्षणम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootलक्षण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
ब्राह्मणस्यof a Brahmin
ब्राह्मणस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootब्राह्मण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
एतत्this
एतत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)
विहितम्prescribed/laid down
विहितम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootवि + धा (धातु) → विहित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifier)
सर्वशाखिनाम्of all (Vedic) branches/schools
सर्वशाखिनाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootसर्व + शाखिन् (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीह्यर्थे न; तत्पुरुष-समास (determinative): सर्व-शाखिन्; पुंलिङ्ग, षष्ठी (Genitive), बहुवचन (Plural)
हेतुःetymological cause/reason
हेतुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहेतु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हन्तेःof the root “han” (to strike/kill)
हन्तेः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootहन् (धातु)
Formधातु-शब्द (verbal root used nominally), षष्ठी (Genitive), एकवचन
स्मृतःis remembered/considered
स्मृतः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier)
धातोःof the verbal root
धातोः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootधातु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
यत्which/that (meaning)
यत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
निहन्तिkills/destroys
निहन्ति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + हन् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
उदितम्that which is stated/declared
उदितम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउद् + इ (धातु) → उदित (कृदन्त, क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; here used as noun ‘that which is stated’
परैःby others/authorities
परैः:
Karana (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन