Shloka 21
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः / बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
Transliteration
puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ / bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt
Translation
بھोग کے تعلق سے وہ ‘پُرُش’ کہلاتا ہے اور اسی سبب اسے ‘ست’ بھی کہا گیا ہے؛ کیونکہ وہ وسیع ہے، بڑھانے والا ہے اور تمام بھاووں کا سہارا ہے۔
Word by Word
पुरुषःPuruṣa (person/principle)
पुरुषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
भोगसंबन्धात्from/owing to the relation to enjoyment
भोगसंबन्धात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootभोग (प्रातिपदिक) + सम्बन्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः—“भोगस्य सम्बन्धः” (connection with enjoyment)
तेनby that; therefore
तेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुं, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (and)
असौthat (he/this principle)
असौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम (demonstrative)
सतिwhen it is so; in that case
सति:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootसत् (कृदन्त; √अस्)
Formसप्तमी-एकवचन (Locative absolute), नपुंसकलिङ्ग; अव्ययीभाव-प्रायः प्रयोगः—“being so/when it is so”
स्मृतःis called/remembered
स्मृतः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√स्मृ (धातु)
Formक्त (PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
बृहत्त्वात्because of greatness
बृहत्त्वात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootबृहत्त्व (प्रातिपदिक; भाव-प्रत्यय)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; कारणार्थे (as cause)
वृंहणत्वात्because of the power of expansion
वृंहणत्वात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootवृंहणत्व (प्रातिपदिक; √वृंह् + त्व)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; कारणार्थे
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
भावानाम्of beings/entities
भावानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अखिलाश्रयात्because it is the support of all
अखिलाश्रयात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootअखिल (प्रातिपदिक) + आश्रय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; तत्पुरुषः—“अखिलानाम् आश्रयः” (support of all)