Shloka 19
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
Transliteration
bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate / tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ
Translation
جو بھوکتا، محافظ اور آتما کو تقسیم کرنے والا ہے، اُس کی حرکت کو ‘من’ کہا جاتا ہے؛ کیونکہ وہ تتووں کا سنگ्रह کرتا ہے اور مقدار میں مہان ہے۔
Word by Word
भोक्ताenjoyer
भोक्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभोक्तृ (प्रातिपदिक; √भुज् धातु-निष्पन्न)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)
त्राताprotector
त्राता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रातृ (प्रातिपदिक; √त्रा धातु-निष्पन्न)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृवाचक-नाम
विभक्तात्माone with differentiated self
विभक्तात्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविभक्त (कृदन्त; √भज्) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—“विभक्तः आत्मा यस्य सः” (one whose self is differentiated)
वर्त्तनम्activity; functioning
वर्त्तनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवर्त्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nominative/Accusative), एकवचन; here predicate-noun
मनःmind
मनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उच्यतेis said; is called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
तत्त्वानाम्of the principles (tattvas)
तत्त्वानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
संग्रहेin the collection/summary
संग्रहे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
यस्मात्from which; because of which
यस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; relative pronoun
महान्great (Mahān)
महान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
परिमाणतःby measure; in magnitude
परिमाणतः:
Hetu/Upapada (हेतु/उपपद)
TypeIndeclinable
Rootपरिमाण (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; अर्थे—“परिमाणेन/परिमाणात्” (in respect of measure/size)