Brahma Purana - The Daśāśvamedhika Tīrtha on the Gautamī: Completing Ten Aśvamedhas and the Supremacy of Annavidāna
Brahma Purana Adhyaya 83Daśāśvamedhika TirthaGautami Godavari Tirtha Mahatmya24 Shlokas

Adhyaya 83: The Daśāśvamedhika Tīrtha on the Gautamī: Completing Ten Aśvamedhas and the Supremacy of Annavidāna

باب 83 میں گاؤتمی (گوداوری) کے کنارے واقع دَشاشومیدھک تیرتھ کی مہاتمیا بیان ہوئی ہے؛ کہا گیا ہے کہ اس کا محض سُننا بھی اشومیدھ یَجْیَ کا پھل دیتا ہے۔ برہما، وشوکرما کے پُتر وشورूप کی نسل سے راجا بھَون اور اس کے پُروہِت کشیپ کی یَجْیَی دشواری سناتے ہیں۔ راجا ایک ہی وقت میں دس اشومیدھ کرنے کا ارادہ کرتا ہے، مگر دیس‑کال یا انسانی خطا کے سبب بار بار رکاوٹیں آتی ہیں اور یَجْیَ پورا نہیں ہوتا۔ مشورے کے لیے وہ سنورت کے پاس جاتے ہیں؛ سنورت انہیں برہما کے پاس بھیجتا ہے۔ برہما گاؤتمی-پردیش کو فطری طور پر ‘کرتو‑پُنْیَوَت’ بتاتے ہیں کہ وہاں یَجْیَ سے یا صرف سْنان سے بھی کرتو کی سِدھی ہو جاتی ہے۔ یَجْیَ کامیاب ہونے کے بعد بھَون پرتھوی دان کرنا چاہتا ہے، مگر آکاش وانی اور مجسم پرتھوی دیوی اسے اَنّ دان کی طرف موڑ کر اسے بے مثال پُنْیَ قرار دیتی ہیں۔ آخر میں تیرتھ کا نام ‘دَشاشومیدھک’ قائم ہوتا ہے اور بتایا جاتا ہے کہ وہاں سْنان کرنے سے دس اشومیدھوں کا پھل ملتا ہے۔

Chapter Arc

{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: merely hearing of the Daśāśvamedhika ford on the Gautamī is proclaimed to yield Aśvamedha-fruit, immediately enticing the listener with “effortless” sacrificial merit.","rising_action":"A royal-ritual problem intensifies the narrative: King Bhauvana, with Kaśyapa as purohita, attempts to complete ten Aśvamedhas at once, yet each time the rite breaks down—blamed variously on deśa (place), kāla (time), and human/ritual fault—forcing a search for higher authority and a truly efficacious landscape.","climax_moment":"Brahmā’s decisive revelation: the Gautamī region is intrinsically kratu-puṇyavat—so potent that sacrifice is perfected there, and even snāna can ‘set right’ what is obstructed; the Aśvamedha succeeds, and the chapter pivots to its central dharma-teaching that annadāna surpasses even earth-gifts and sacrificial grandeur.","resolution":"The tīrtha receives its naming rationale—Daśāśvamedhika—because bathing there grants the fruit of ten Aśvamedhas; the narrative closes by sealing the promise of the place (śravaṇa and snāna as equivalent to great kratu-merit) and by enthroning food-giving as the universally accessible, unsurpassed dāna.","key_verse":"“अन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविष्यति—There has been no gift, nor will there be, superior to the gift of food.” (Teaching-summary of the chapter’s dāna-pivot; phrasing varies across recensions.)"}

Thematic Essence

{"primary_theme":"गौतमी-माहात्म्य (Gautamī tīrtha-māhātmya): Daśāśvamedhika as a place where snāna/śravaṇa equals great sacrifice.","secondary_themes":["Ritual obstruction and the limits of kratu without the right deśa-kāla (sacred time-place).","Authority-chain in dharma (purohita → sage → Brahmā) as a model for resolving religious doubt.","Ethical revaluation of royal piety: from spectacular yajña and bhūmidāna to universally sustaining annadāna.","Naming theology: toponymy as a doctrinal seal (the tīrtha’s name encodes its promised fruit)."],"brahma_purana_doctrine":"This chapter crystallizes a Brahma-Purāṇa hallmark: tīrtha is not merely commemorative but soteriologically operative—Gautamī is declared inherently kratu-puṇyavat, so that bathing (and even hearing the māhātmya) can confer the fruit of major Vedic sacrifices, while dharma is ethically crowned by annadāna over prestige-gifts.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it models the Purāṇic synthesis of Vedic ritual and accessible devotion: it preserves the grandeur of Aśvamedha yet relocates salvific power into sacred geography and compassionate giving, making primordial dharma practicable for all."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["adbhuta → चिन्ता/भय (bhayānaka undertone of failure) → अद्भुत → शान्त → करुण/प्रसाद (karuṇa-softened benevolence) → शान्त"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Gautamī as kratu-puṇyavat (awe at sacred landscape).","The successful completion of the Aśvamedha after repeated failures (release into reverent calm).","The dāna-teaching where annadāna is declared unsurpassed (ethical bhakti expressed as nourishment)."]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":["गौतमी (Godāvarī)","गौतमीतट / गौतमीतीर","दशाश्वमेधिकं तीर्थम्","गङ्गातीर (as comparative locus for dāna teaching)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}

Shlokas in Adhyaya 83

Verse 1

ब्रह्मोवाच दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच् छृणुष्व महामुने यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत् //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم متن بھیجیں۔

Verse 7

पूर्णतां नाययुस् तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः विहाय देवयजनं पुनर् अन्यत्र तान् क्रतून् //

اس باب کا ساتواں شلوک—مقدّس مضمون کی مختصر توضیح۔

Verse 8

उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास् तम् आययुः दृष्ट्वापूर्णांस् ततो यज्ञान् राजा गुरुम् अभाषत //

اس باب کا آٹھواں شلوک—دھرم کے مقصد کی پاکیزہ تشریح۔

Verse 9

राजोवाच देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः //

اس باب کا نواں شلوک—عقیدت اور بھکتی کی اہمیت ظاہر کرتا ہے۔

Verse 10

ब्रह्मोवाच ततश् च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा गीष्पतेर् भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तम् ऊचतुः //

اس باب کا دسواں شلوک—نیک اعمال کی ثمرات کی روایت بیان کرتا ہے۔

Verse 11

कश्यपभौवनाव् ऊचतुः भगवन् युगपत् कार्याण्य् अश्वमेधानि मानद दश संपूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद //

اس باب کا گیارھواں شلوک—سکون کی نصیحت اور موکش کے راستے کی طرف اشارہ کرتا ہے۔

Verse 12

ब्रह्मोवाच ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति //

دوازدہم شلوک—اس پران میں دھرم، ارتھ، کام اور موکش کے تَتْو کا اختصار کے ساتھ بیان کیا گیا ہے۔

Verse 13

भौवनो ऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना आगत्य माम् अब्रवीच् च गुरुं देशादिकं च यत् //

تیرھواں شلوک—نیک اعمال سے من پاک ہوتا ہے؛ پاک دل میں معرفت کی روشنی ظاہر ہوتی ہے۔

Verse 14

ततो ऽहम् अब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान् //

چودھواں شلوک—گرو کی کرپا سے شاستر کا مفہوم سمجھ میں آتا ہے، اور اسی سے تمام شبہات دور ہو جاتے ہیں۔

Verse 15

अयम् एव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः गुरोर् अस्य प्रसादेन गौतम्याश् च प्रसादतः //

پندرھواں شلوک—یَجْن، دان، تپسیا اور شیل سے لوک-ہِت قائم ہوتا ہے اور پُنّیہ بڑھتا ہے۔

Verse 16

एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश् च दशमेधानि वाजिनः //

سولھواں شلوک—یوں شروتی، سمرتی اور پرانوں میں بیان کردہ راہ کو اختیار کر کے بھکتی سے پرم پد حاصل ہوتا ہے۔

Verse 17

तच् छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरम् अभ्यगात् कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः //

یہاں شلوک کی تعداد سترہ بتائی گئی ہے؛ باب کی ترتیب مقدس طور پر یاد رکھنے کے لائق ہے۔

Verse 18

ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ संपूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुम् उद्यतः //

یہاں اٹھارہواں شلوک مذکور ہے؛ پوران کے کلام کا بہاؤ ترتیب کے ساتھ جاری رہتا ہے۔

Verse 19

ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैर् उवाच नृपसत्तमम् पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजो ऽथ सदस्पतीन् //

یہاں انیسواں شلوک بیان ہوا ہے؛ دھرم اور अर्थ کی توضیح بتدریج ظاہر ہوتی ہے۔

Verse 20

आकाशवाग् उवाच पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप //

یہاں بیسواں شلوک مذکور ہے؛ پوران کا مفہوم سامعین کے فائدے کے لیے جاری رہتا ہے۔

Verse 21

भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते //

یہاں اکیسواں شلوک بیان ہوا ہے؛ باب کی تکمیل کے لیے یہی ترتیب اختیار کی جاتی ہے۔

Verse 22

विशेषतस् तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने त्वया तु हयमेधो ऽयं कृतः सबहुदक्षिणः कृतकृत्यो ऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा //

یہ بائیسواں شلوک ہے—پاکیزہ پران میں دھرم، ارتھ، کام اور موکش دینے والی تعلیم جاری ہوتی ہے۔

Verse 23

ब्रह्मोवाच तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम् //

یہ تئیسواں شلوک ہے—سماعت اور کیرتن سے پُنّیہ بڑھتا ہے اور عقل کو سکون و صفا ملتا ہے۔

Verse 24

पृथिव्य् उवाच विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः निमज्जे ऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम् //

یہ چوبیسواں شلوک ہے—جو عقیدت سے پڑھتا ہے وہ تیرتھ کا پھل پاتا ہے اور گناہوں سے رہائی پاتا ہے۔

Verse 25

ब्रह्मोवाच ततश् च भौवनो भीतः किं देयम् इति चाब्रवीत् पुनश् चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर् वृतम् //

یہ پچیسواں شلوک ہے—گرو کے پرساد سے گیان حاصل ہوتا ہے، جس سے سنسار کا بندھن ڈھیلا پڑتا ہے۔

Verse 26

भूम्य् उवाच तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि //

یہ چھبیسواں شلوک ہے—یوں پران کا سماعت کرنا نِتّیہ کرنا چاہیے؛ اس سے سکون اور خوشحالی پیدا ہوتی ہے۔

Verse 27

गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासम् एकं ददाति यः तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि //

یہاں باب 83 کے آیت/شلوک 27 کا صرف عددی حوالہ ہے؛ اصل سنسکرت متن موجود نہ ہونے کے باعث ترجمہ پیش نہیں کیا جا سکتا۔

Verse 28

ब्रह्मोवाच तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्य् अन्नं प्रादात् सुविस्तरम् //

یہاں باب 83 کے شلوک 28 کا صرف نمبر درج ہے؛ اصل شلوک نہ ہونے کی وجہ سے ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 29

ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः दशानाम् अश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते //

یہاں باب 83 کے شلوک 29 کا صرف شمارہ ہے؛ اصل متن نہ ہونے کے سبب ترجمہ فراہم نہیں کیا جا سکتا۔

Frequently Asked Questions

The chapter pivots from ritual ambition to ethical giving: while it validates Aśvamedha efficacy through the Gautamī tīrtha, it ultimately elevates annadāna (food-giving) as the unsurpassed merit across the three worlds, discouraging repeated bhūmidāna and emphasizing practical, universally sustaining charity.

The Daśāśvamedhika Tīrtha on the Gautamī is glorified. The text asserts that bathing (snāna) there grants the fruit of ten Aśvamedhas, and even hearing the tīrtha’s account is framed as yielding Aśvamedha-level merit.

The failures are attributed to deśa-doṣa and kāla-doṣa (defects of place and time) and possibly human or priestly fault, manifesting as vighnas that prevent completion. Under Saṃvarta’s guidance and Brahmā’s directive, the rites are relocated to the Gautamī region—described as intrinsically kratu-puṇyavat—where the Aśvamedha is successfully completed, with snāna itself presented as a corrective force for ritual fulfillment.

Read Brahma Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App