Krishna’s Lineage from Rukmini and the Dice-Game Slaying of Rukmi
Brahma Purana Adhyaya 201Balarama Rukmi dice gameAniruddha marriage Bhojakata28 Shlokas

Adhyaya 201: Krishna’s Lineage from Rukmini and the Dice-Game Slaying of Rukmi

اس ادھیائے میں رُکمِنی کے بیٹوں اور ایک بیٹی کی نسل کا بیان آتا ہے اور شری کرشن کی دیگر اہم رانیوں کا بھی اختصار سے ذکر کیا گیا ہے۔ پھر رُکمی کی بیٹی سے پردیومن کی شادی اور انیرُدھ کی پیدائش بیان ہوتی ہے۔ انیرُدھ کے بیاہ کے سلسلے میں کرشن، بلرام اور یادو رُکمی کے شہر بھوجکٹ پہنچتے ہیں۔ وہاں کلنگ راجا وغیرہ مخالف بادشاہ بلرام کی پاسے کے کھیل میں رغبت سے فائدہ اٹھا کر جوا کھیلنے کی مقابلہ آرائی کراتے ہیں؛ رُکمی پہلے جیت کر بلرام کا تمسخر اڑاتا ہے۔ غضبناک بلرام بہت بڑا داؤ لگا کر جیت جاتے ہیں مگر رُکمی فتح تسلیم نہیں کرتا؛ تب آکاش وانی بلرام کی جیت کی تصدیق کرتی ہے۔ اس کے بعد بلرام رُکمی کو قتل کرتے ہیں اور کلنگ راجا کے دانت توڑ کر سزا دیتے ہیں۔ آخر میں انیرُدھ کی شادی مکمل ہو کر یادو دوارکا لوٹتے ہیں؛ رُکمِنی اور بلرام کے تناؤ کو دیکھ کر کرشن خاموش رہتے ہیں۔

Chapter Arc

{"opening_hook":"The chapter opens in a genealogical register: Rukmiṇī’s children by Kṛṣṇa are named one by one, immediately situating the listener inside the intimate, dynastic “household history” of Dvārakā.","rising_action":"From lineage it pivots to alliance-politics: Pradyumna’s marriage into Rukmin’s line, Aniruddha’s birth, and then Aniruddha’s wedding draws Kṛṣṇa, Balarāma, and the Yādavas to Bhojakaṭa—where rival kings, led by Kaliṅga, bait Balarāma into a dice match and Rukmin publicly humiliates him.","climax_moment":"Balarāma’s fury peaks when, after he wins a vastly increased stake, Rukmin refuses to acknowledge defeat; an ākāśavāṇī (celestial voice) functions as a cosmic court, declaring Balarāma the rightful victor—immediately followed by Balarāma’s lethal retribution against Rukmin and punitive humiliation of the Kaliṅga king.","resolution":"With the hostile faction routed, Aniruddha’s marriage is completed and the Yādavas return to Dvārakā. Kṛṣṇa remains deliberately silent, reading the domestic fault-line: Rukmiṇī’s brother has been slain by her elder-in-law, and speech could inflame grief into schism.","key_verse":null}

Thematic Essence

{"primary_theme":"Yādava dynastic continuity and sabhā-dharma tested through the dice-game conflict","secondary_themes":["Genealogical legitimation: Rukmiṇī’s progeny and Kṛṣṇa’s principal queens as a map of alliances","Marriage as statecraft: svayaṃvara/nuptial gatherings as geopolitical flashpoints","Public insult and fraud as adharma: denial of a fair win in the royal assembly","Restraint as governance: Kṛṣṇa’s strategic silence to prevent domestic-political fracture"],"brahma_purana_doctrine":"Even in royal sport (dyūta), dharma is enforceable: when human authority collapses into bias, daiva (here, ākāśavāṇī) restores pramāṇa and legitimizes punishment; the Purāṇa thus frames political order as ultimately answerable to cosmic truth.","adi_purana_significance":"As an ‘Ādi Purāṇa’ strand of itihāsa-like memory, the chapter preserves lineage, marriage-links, and court-ethics as part of the primordial record of dharma’s operation in history—showing how household genealogy and public justice interlock."}

Emotional Journey

{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"रौद्र","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → शृङ्गार (विवाह-प्रसङ्ग) → हास्य/उपहास (सभा-परिहास) → रौद्र → वीर → शान्त"],"devotional_peaks":["The ākāśavāṇī moment, where cosmic authority breaks into the human court to uphold truth (dharma-pratiṣṭhā)."]}

Tirtha Focus

{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}

Shlokas in Adhyaya 201

Verse 1

व्यास उवाच चारुदेष्णं सुदेष्णं च चारुदेहं च शोभनम् सुषेणं चारुगुप्तं च भद्रचारुं तथापरम् //

یہاں باب کا پہلا شلوک شروع ہوتا ہے؛ مقدّس تعلیم بتدریج ظاہر ہوتی ہے۔

Verse 2

चारुविन्दं सुचारुं च चारुं च बलिनां वरम् रुक्मिण्य् अजनयत् पुत्रान् कन्यां चारुमतीं तथा //

یہ دوسرا شلوک ہے؛ پہلے بیان کردہ مفہوم کی پیروی سے پُران کا مطلب واضح ہوتا ہے۔

Verse 3

अन्याश् च भार्याः कृष्णस्य बभूवुः सप्त शोभनाः कालिन्दी मित्रविन्दा च सत्या नाग्नजिती तथा //

یہ تیسرا شلوک ہے؛ دین کے معنی کی توضیح کرکے سماعت و تلاوت کا ثواب بتایا جاتا ہے۔

Verse 4

देवी जाम्बवती चापि सदा तुष्टा तु रोहिणी मद्रराजसुता चान्या सुशीला शीलमण्डला //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 5

सात्राजिती सत्यभामा लक्ष्मणा चारुहासिनी षोडशात्र सहस्राणि स्त्रीणाम् अन्यानि चक्रिणः //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 6

प्रद्युम्नो ऽपि महावीर्यो रुक्मिणस् तनयां शुभाम् स्वयंवरस्थां जग्राह सापि तं तनयं हरेः //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 7

तस्याम् अस्याभवत् पुत्रो महाबलपराक्रमः अनिरुद्धो रणे रुद्धो वीर्योदधिर् अरिंदमः //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 8

तस्यापि रुक्मिणः पौत्रीं वरयाम् आस केशवः दौहित्राय ददौ रुक्मी स्पर्धयन्न् अपि शौरिणा //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 9

तस्या विवाहे रामाद्या यादवा हरिणा सह रुक्मिणो नगरं जग्मुर् नाम्ना भोजकटं द्विजाः //

یہاں نویں شلوک میں پران کے معنی کا اختصار کے ساتھ بیان کیا جاتا ہے۔

Verse 10

विवाहे तत्र निर्वृत्ते प्राद्युम्नेः सुमहात्मनः कलिङ्गराजप्रमुखा रुक्मिणं वाक्यम् अब्रुवन् //

یہاں دسویں شلوک میں عقیدت کے ساتھ دھرم کے مفہوم کو روشن کیا جاتا ہے۔

Verse 11

कलिङ्गादय ऊचुः अनक्षज्ञो हली द्यूते तथास्य व्यसनं महत् तन् नयामो बलं तस्माद् द्यूतेनैव महाद्युते //

یہاں گیارھویں شلوک میں شاستری نظر سے نیک اعمال کی عظمت بیان کی جاتی ہے۔

Verse 12

व्यास उवाच तथेति तान् आह नृपान् रुक्मी बलसमन्वितः सभायां सह रामेण चक्रे द्यूतं च वै तदा //

یہاں بارھویں شلوک میں گیان اور بھکتی کے امتزاج کی ستائش کی جاتی ہے۔

Verse 13

सहस्रम् एकं निष्काणां रुक्मिणा विजितो बलः द्वितीये दिवसे चान्यत् सहस्रं रुक्मिणा जितः //

یہاں تیرھویں شلوک میں شروَن، منن اور نِدِدھیاسن کے ذریعے موکش کا راستہ دکھایا جاتا ہے۔

Verse 14

ततो दश सहस्राणि निष्काणां पणम् आददे बलभद्रप्रपन्नानि रुक्मी द्यूतविदां वरः //

یہاں شلوک کا اصل متن موجود نہیں؛ صرف ‘14’ عدد دیا گیا ہے، اس لیے بامعنی ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 15

ततो जहासाथ बलं कलिङ्गाधिपतिर् द्विजाः दन्तान् विदर्शयन् मूढो रुक्मी चाह मदोद्धतः //

یہاں شلوک کا اصل متن موجود نہیں؛ صرف ‘15’ عدد دیا گیا ہے، اس لیے بامعنی ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 16

रुक्म्य् उवाच अविद्यो ऽयं महाद्यूते बलभद्रः पराजितः मृषैवाक्षावलेपत्वाद् यो ऽयं मेने ऽक्षकोविदम् //

یہاں شلوک کا اصل متن موجود نہیں؛ صرف ‘16’ عدد دیا گیا ہے، اس لیے بامعنی ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 17

दृष्ट्वा कलिङ्गराजं तु प्रकाशदशनाननम् रुक्मिणं चापि दुर्वाक्यं कोपं चक्रे हलायुधः //

یہاں شلوک کا اصل متن موجود نہیں؛ صرف ‘17’ عدد دیا گیا ہے، اس لیے بامعنی ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 18

व्यास उवाच ततः कोपपरीतात्मा निष्ककोटिं हलायुधः ग्लहं जग्राह रुक्मी च ततस् त्व् अक्षान् अपातयत् //

یہاں شلوک کا اصل متن موجود نہیں؛ صرف ‘18’ عدد دیا گیا ہے، اس لیے بامعنی ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 19

अजयद् बलदेवो ऽथ प्राहोच्चैस् तं जितं मया ममेति रुक्मी प्राहोच्चैर् अलीकोक्तैर् अलं बलम् //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم شلوک فراہم کریں۔

Verse 20

त्वयोक्तो ऽयं ग्लहः सत्यं न ममैषो ऽनुमोदितः एवं त्वया चेद् विजितं न मया विजितं कथम् //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم شلوک فراہم کریں۔

Verse 21

ततो ऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैः प्राह गम्भीरनादिनी बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم شلوک فراہم کریں۔

Verse 22

आकाशवाग् उवाच जितं तु बलदेवेन रुक्मिणा भाषितं मृषा अनुक्त्वा वचनं किंचित् कृतं भवति कर्मणा //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم شلوک فراہم کریں۔

Verse 23

व्यास उवाच ततो बलः समुत्थाय क्रोधसंरक्तलोचनः जघानाष्टापदेनैव रुक्मिणं स महाबलः //

یہاں شلوک کا اصل سنسکرت متن موجود نہیں؛ اس لیے درست ترجمہ ممکن نہیں۔ براہِ کرم شلوک فراہم کریں۔

Verse 24

कलिङ्गराजं चादाय विस्फुरन्तं बलाद् बलः बभञ्ज दन्तान् कुपितो यैः प्रकाशं जहास सः //

یہاں شلوک کا متن صرف “24” درج ہے؛ اصل عبارت موجود نہیں، اس لیے ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 25

आकृष्य च महास्तम्भं जातरूपमयं बलः जघान ये तत्पक्षास् तान् भूभृतः कुपितो बलः //

یہاں شلوک کا متن صرف “25” ہے؛ اصل متن کے بغیر ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 26

ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरं द्विजाः तद् राजमण्डलं सर्वं बभूव कुपिते बले //

یہاں صرف “26” عدد ہے؛ شلوک کی اصل عبارت نہیں، لہٰذا ترجمہ ممکن نہیں۔

Verse 27

बलेन निहतं श्रुत्वा रुक्मिणं मधुसूदनः नोवाच वचनं किंचिद् रुक्मिणीबलयोर् भयात् //

یہاں شلوک صرف “27” کے طور پر درج ہے؛ اصل متن کے بغیر مقدس مفہومی ترجمہ نہیں ہو سکتا۔

Verse 28

ततो ऽनिरुद्धम् आदाय कृतोद्वाहं द्विजोत्तमाः द्वारकाम् आजगामाथ यदुचक्रं सकेशवम् //

یہاں شلوک کا اصل متن دستیاب نہیں، صرف “28” عدد ہے؛ لہٰذا ترجمہ مؤخر ہے۔

Frequently Asked Questions

The chapter foregrounds royal ethics and the governance of honor: public mockery, false claims in a formal contest, and the corrective role of authoritative testimony (ākāśavāṇī). It frames adharmic speech and refusal to acknowledge truth as catalysts for violent retribution, while also implying that personal vices (attachment to dice) can be strategically exploited within court politics.

Adhyaya 201 acts as a connective node between dynastic cataloguing and event-narrative. It records Kṛṣṇa’s domestic-genealogical data (children and principal queens) and then uses marriage alliances (Pradyumna–Rukmin’s daughter; Aniruddha’s wedding) to transition into an interstate court episode, thereby linking lineage continuity with political conflict in the Yādava sphere.

The conflict is anchored in Bhojakaṭa, identified as Rukmin’s city, during the wedding festivities associated with Aniruddha. The dice-game occurs in the royal assembly (sabhā) amid visiting rulers, making the episode a courtly-public contest where reputation, wagers, and adjudication become politically charged.