Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name

हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥

hatāvaśiṣṭā itare raṇājirād rakṣo-gaṇāḥ kṣatriya-varya-sāyakaiḥ prāyo vivṛkṇāvayavā vidudruvur mṛgendra-vikrīḍita-yūthapā iva

باقی ماندہ یکش جو کسی نہ کسی طرح مارے جانے سے بچ گئے تھے، عظیم جنگجو دھرو مہاراج کے تیروں سے ان کے اعضاء کٹ چکے تھے۔ وہ میدان جنگ سے یوں بھاگنے لگے جیسے شیر سے شکست کھا کر ہاتھی بھاگتے ہیں۔

hata-avaśiṣṭāḥslain and remaining (survivors)
hata-avaśiṣṭāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of rakṣo-gaṇāḥ
TypeAdjective
Roothata (कृदन्त, √han) + avaśiṣṭa (कृदन्त, √śiṣ/√śeṣ)
FormPuṁliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; karmadhāraya-samāsa; past passive participles used adjectivally
itarethe others
itare:
Karta (कर्ता) (coreferential with rakṣo-gaṇāḥ)
TypeNoun
Rootitara (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; pronominal adjective used substantively
raṇa-ajirātfrom the battlefield
raṇa-ajirāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootraṇa (प्रातिपदिक) + ajira (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Pañcamī (5th/अपादान), Ekavacana; tatpuruṣa (raṇasya ajiram)
rakṣaḥ-gaṇāḥtroops of demons
rakṣaḥ-gaṇāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootrakṣas (प्रातिपदिक) + gaṇa (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; tatpuruṣa (rakṣasāṁ gaṇāḥ)
kṣatriya-varya-sāyakaiḥby the arrows of the best of kṣatriyas
kṣatriya-varya-sāyakaiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootkṣatriya (प्रातिपदिक) + varya (प्रातिपदिक) + sāyaka (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Tṛtīyā (3rd/करण), Bahuvacana; tatpuruṣa chain: kṣatriyāṇāṁ varyasya sāyakāḥ
prāyaḥmostly
prāyaḥ:
Kriyā-viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootprāyaḥ (अव्यय/निपात)
FormAvyaya; adverbial particle meaning ‘for the most part/mostly’
vivṛkṇa-avayavāḥwith limbs cut off
vivṛkṇa-avayavāḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण) of rakṣaḥ-gaṇāḥ
TypeAdjective
Rootvivṛkṇa (कृदन्त, √vraśc) + avayava (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; karmadhāraya; vivṛkṇa = past passive participle ‘cut off’
vidudruvuḥthey fled
vidudruvuḥ:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Root√dru (धातु)
FormLaṅ-lakāra (Imperfect), Prathama-puruṣa (3rd), Bahuvacana; parasmaipada
mṛga-indra-vikrīḍita-yūthapāḥlike herd-leaders toyed with by a lion
mṛga-indra-vikrīḍita-yūthapāḥ:
Upamāna (उपमान) in simile
TypeNoun
Rootmṛga (प्रातिपदिक) + indra (प्रातिपदिक) + vikrīḍita (कृदन्त, √krīḍ) + yūthapa (प्रातिपदिक)
FormPuṁliṅga, Prathamā (1st), Bahuvacana; tatpuruṣa chain: mṛgendrasya vikrīḍitāḥ yūthapāḥ (leaders of herds played with by the lion)
ivalike/as
iva:
Upamā-dyotaka (उपमाद्योतक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
FormAvyaya; upamā-vācaka nipāta (simile particle)
D
Dhruva Mahārāja
R
Rākṣasas

FAQs

This verse describes how the rākṣasa troops, struck by the arrows of a righteous kṣatriya, were broken and forced to flee—showing that adharma cannot stand before determined, dharmic protection.

The comparison highlights their helpless panic and scattering: just as even strong herd-leaders run when a lion attacks, the surviving rākṣasas fled when faced with Dhruva’s overpowering prowess.

Stand firmly for what is right: when one acts with discipline, duty, and moral clarity, fear and destructive tendencies lose their hold—both within oneself and in one’s surroundings.