Sutra 43
Devanagari script
नागप्रतिमायामन्तश्छन्नायां चैत्यच्छिद्रे वल्मीकच्छिद्रे वा सर्पदर्शनमाहारेण प्रतिबद्धसंज्ञं कृत्वा श्रद्दधानानां दर्शयेत् ॥ कZ_०५.२.४३ ॥
Transliteration
nāgapratimāyām antaśchannāyāṃ caityacchidre valmīkacchidre vā sarpadarśanam āhāreṇa pratibaddhasaṃjñaṃ kṛtvā śraddadhānānāṃ darśayet ।
Translation
اندر چھپائی ہوئی ناگ کی مورت کے ساتھ، چَیتیہ کے سوراخ یا وَلْمِیک (چیونٹی کے ٹیلے) کے سوراخ پر، خوراک کے اشاروں سے عادی (کنڈیشن) بنا کر سانپ کی نمود کا انتظام کرے اور اسے سادہ لوح/باور کرنے والوں کو دکھائے۔
Word by Word
नागप्रतिमायाम्in/at a serpent-idol (image of a nāga)
नागप्रतिमायाम्:
TypeNoun
Rootप्रतिमा (प्रति+मा) / नाग
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (अधिकरणे); ‘प्रतिमा’
अन्तःinside, within
अन्तः:
TypeIndeclinable
Rootअन्तः
Formअव्यय; स्थानवाचक
छन्नायाम्when (it is) covered/hidden
छन्नायाम्:
TypeParticiple (Verbal adjective)
Rootछद्
Formभूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी; ‘छन्ना’ = covered/hidden
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
चैत्यच्छिद्रेin a hole/opening in a shrine (caitya)
चैत्यच्छिद्रे:
TypeNoun
Rootछिद्र / चैत्य
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (अधिकरणे); ‘छिद्र’
वल्मीकच्छिद्रेin a hole in an ant-hill
वल्मीकच्छिद्रे:
TypeNoun
Rootछिद्र / वल्मीक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी (अधिकरणे); ‘छिद्र’
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
सर्पदर्शनम्a showing/appearance of a snake
सर्पदर्शनम्:
TypeNoun
Rootदर्शन / सर्प
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा/द्वितीया; ‘दर्शन’
आहारेणby means of food (bait)
आहारेण:
TypeNoun
Rootआहार
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, तृतीया (करणे)
प्रतिबद्धसंज्ञम्with its response conditioned/controlled (trained)
प्रतिबद्धसंज्ञम्:
TypeAdjectival compound
Rootसंज्ञा / प्रतिबद्ध
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; ‘संज्ञ’ = (having) a conditioned/controlled response; qualifies ‘सर्पदर्शनम्’ (or implied ‘सर्पम्’ in the trick)
कृत्वाhaving made/done
कृत्वा:
TypeGerund
Rootकृ
Formक्त्वान्त अव्यय; पूर्वकर्म
श्रद्दधानानाम्of the credulous/believing (people)
श्रद्दधानानाम्:
TypeParticiple (Verbal adjective)
Rootश्रद्-धा (श्रद्धा धा) / श्रद्दधान
Formवर्तमानकृदन्त (शतृ/शानच्-प्राय), पुंलिङ्ग, बहुवचन, षष्ठी; ‘श्रद्दधान’ = विश्वासं कुर्वत्
दर्शयेत्he should show (make them see)
दर्शयेत्:
TypeVerb
Rootदृश्
Formलोट्/विधिलिङ् (आज्ञा/विधि), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; causative sense ‘दर्शयति’ = cause to see/show
Entities Mentioned
T
trained snake/handlerC
credulous publicS
shrine/anthill siteFAQs
Classical conditioning: train an animal to appear on cue (food), then frame the event as supernatural.
Such sites are culturally associated with serpents and sanctity, increasing plausibility and reducing scrutiny.