Sutra 4
Devanagari script
पुरस्तादुपस्थानम् दक्षिणतः कोशशासनकार्यकरणानि वामतो राजाउपवाह्यानां हस्त्यश्वरथानां स्थानम् ॥ कZ_१०.१.०४ ॥
Transliteration
purastādupasthānam dakṣiṇataḥ kośaśāsanakāryakaraṇāni vāmato rājāupavāhyānāṃ hastyaśvarathānāṃ sthānam
Translation
سامنے اُپَستان/حاضری (دربار) کی جگہ ہو؛ دائیں طرف خزانہ اور انتظامی نفاذ کے دفاتر ہوں؛ بائیں طرف بادشاہ کی سواریوں—ہاتھی، گھوڑے اور رتھ—کے ٹھہرنے کی جگہ ہو۔
Word by Word
पुरस्तात्in front; to the fore (on the eastern/front side)
पुरस्तात्:
TypeIndeclinable
Rootपुरस्
Formअव्यय; दिक्शब्द-निपातः; अर्थे—पूर्वदिशि/अग्रे
उपस्थानम्attendance; the place/act of standing by (stationing of attendants)
उपस्थानम्:
TypeNoun (action noun)
Rootउप-स्था
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; भाववाचक-नाम (उपस्थान = उपस्थितिः/सेवा/attendance)
दक्षिणतःon the right side; to the south/right
दक्षिणतः:
TypeIndeclinable
Rootदक्षिण
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (दक्षिण + तः); अर्थे—दक्षिणभागे
कोशtreasury
कोश:
TypeNoun
Rootकोश
Formपुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद) ‘कोश’ = राजकोष/treasury; समासे पूर्वपदम्
शासनadministration; governance
शासन:
TypeNoun (action/result noun)
Rootशास्
Formनपुंसकलिङ्ग; (समासमध्यपद) ‘शासन’ = शासन-व्यवस्था/administration; समासे पदम्
कार्यwork; official business
कार्य:
TypeNoun (gerundive used as noun)
Rootकृ
Formनपुंसकलिङ्ग; (समासमध्यपद) ‘कार्य’ = कार्यम्/official business; समासे पदम्
करणानिthe apparatus/offices/instruments for treasury, administration, and official business
करणानि:
TypeNoun
Rootकृ
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया बहुवचन; ‘करण’ = साधन/उपकरण/office-instruments; समस्तपदम्: कोश-शासन-कार्य-करणानि
वामतःon the left side
वामतः:
TypeIndeclinable
Rootवाम
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (वाम + तः); अर्थे—वामभागे
राज्ञःof the king
राज्ञः:
TypeNoun
Rootराजन्
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी एकवचन
उपवाह्यानाम्of the mounts/vehicles (rideables)
उपवाह्यानाम्:
TypeNoun/Adjective (substantivized)
Rootउप-वाह्य
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘उपवाह्य’ = उपवाहनयोग्य/rideable, mounts/vehicles
हस्तिelephants
हस्ति:
TypeNoun
Rootहस्तिन्
Formपुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद) ‘हस्ति’ = elephant; द्वन्द्वसमासे पदम्
अश्वhorses
अश्व:
TypeNoun
Rootअश्व
Formपुंलिङ्ग; (समासमध्यपद) ‘अश्व’ = horse; द्वन्द्वसमासे पदम्
रथानाम्of chariots (i.e., of elephants, horses, and chariots)
रथानाम्:
TypeNoun
Rootरथ
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; द्वन्द्वसमासस्य उत्तरपद (हस्त्यश्व-रथानाम्)
स्थानम्the place/station (assigned position)
स्थानम्:
TypeNoun (action/result noun)
Rootस्था
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘स्थान’ = place/station
Entities Mentioned
K
king (rājā)T
treasury (kośa)A
administrative offices (śāsana-kārya-karaṇa)E
elephantsH
horsesC
chariotsFAQs
To keep revenue, orders, and execution tightly coupled even during campaigns—war does not suspend governance; it intensifies the need for fast administrative throughput and secure custody.