Previous Sutra
Next Sutra

Sutra 10

प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन ॥ कZ_०२.७.१० ॥

pracāracaritrasaṃsthānāny anupalabhamāno hi prakṛtaḥ samudayam ajñānena parihāpayati; utthānakleśāsahatvād ālasyena, śabdādiṣv indriyārtheṣu prasaktaḥ pramādena, saṃkrośādharmānarthabhīrubhāyena, kāryārthiṣv anugrahabuddhiḥ kāmena, hiṃsābuddhiḥ kopena, vidyādravyavallabhāpāśrayād darpeṇa, tulāmānatarkagaṇitāntaropadhānāl lobhena.

جو افسر پرچار (میدانی سرگرمی)، کردار اور عملی حالت کو معلوم نہیں کر پاتا، وہ جہالت کے باعث مجموعی آمدنی کو نقصان پہنچاتا ہے؛ ڈیوٹی کے لیے اٹھنے کی مشقت برداشت نہ کر سکنے سے سستی کے ذریعے؛ آواز وغیرہ جیسے حسی موضوعات میں منہمک ہو کر غفلت کے ذریعے؛ عوامی شورش، بےقانونی یا نقصان دہ نتائج کے خوف سے؛ خواہش کے باعث درخواست گزاروں/کام کے طالبوں پر ناجائز مہربانی کی نیت سے؛ غصے کے باعث ایذا رسانی کی نیت سے؛ تکبر کے باعث علم و دولت اور منظورِ نظر لوگوں کے سہارے پر بھروسا کر کے؛ اور لالچ کے باعث تول و پیمائش میں دھوکا دے کر اور دلیل و حساب میں چھپے فرق رکھ کر۔

प्रचारmovement; reconnaissance; circulation (of agents)
प्रचार:
TypeNoun
Root√चर्
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
चरित्रconduct; behaviour; character
चरित्र:
TypeNoun
Rootचरित्र
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
संस्थानानिarrangements; establishments; dispositions
संस्थानानि:
TypeNoun
Rootसंस्थान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया बहुवचन
अनुपलभमानःnot finding; failing to obtain/notice
अनुपलभमानः:
TypeVerb (participle)
Rootअनु-उप-√लभ्
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त; परस्मैपदी; प्रथमा एकवचन; पुंलिङ्ग (कर्ता)
हिindeed; for
हि:
TypeParticle
Rootहि
Formनिपात
प्रकृतःa constituent (of the state); an official/element by nature
प्रकृतः:
TypeNoun/Adjective
Rootप्रकृत
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; ‘प्रकृत’ = स्वभावतः/प्रकृतिजन्यः; here ‘one of the prakṛtis’ (ministerial constituent)
समुदयम्income; revenue; accumulation
समुदयम्:
TypeNoun
Rootसमुदय
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (कर्म)
अज्ञानेनthrough ignorance
अज्ञानेन:
TypeNoun
Rootअज्ञान
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन (करण)
परिहापयतिcauses to diminish; wastes; makes decline
परिहापयति:
TypeVerb
Rootपरि-√हा (caus.)
Formलट्; परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन; हेतुमति (णिच्) causative
उत्थानeffort; initiative; exertion
उत्थान:
TypeNoun
Rootउत्थान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
क्लेशhardship; toil
क्लेश:
TypeNoun
Rootक्लेश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
असहत्वात्because of inability to endure
असहत्वात्:
TypeNoun
Rootअसहत्व
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु/कारण)
आलस्येनthrough laziness
आलस्येन:
TypeNoun
Rootआलस्य
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन
शब्दादिषुin sound and the like (sense-objects)
शब्दादिषु:
TypeNoun
Rootशब्द
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; ‘आदि’ समाहारार्थक; ‘शब्द-आदि’ = sound etc.
इन्द्रियार्थेषुin the objects of the senses
इन्द्रियार्थेषु:
TypeNoun
Rootइन्द्रियार्थ
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (इन्द्रियाणाम् अर्थाः)
प्रसक्तःattached; engrossed
प्रसक्तः:
TypeVerb (participle)
Rootप्र-√सञ्ज्
Formभूतकाले क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; प्रथमा एकवचन; पुंलिङ्ग
प्रमादेनthrough negligence; carelessness
प्रमादेन:
TypeNoun
Rootप्रमाद
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
संक्रोशoutcry; clamour
संक्रोश:
TypeNoun
Rootसंक्रोश
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अधर्मunrighteousness; illegality
अधर्म:
TypeNoun
Rootअधर्म
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अनर्थharm; misfortune; loss
अनर्थ:
TypeNoun
Rootअनर्थ
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
भीरुfearful; timid
भीरु:
TypeAdjective
Rootभीरु
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन (समासाङ्ग)
भायेनthrough fear
भायेन:
TypeNoun
Rootभय
Formनपुंसकलिङ्ग; तृतीया एकवचन
कार्यार्थिषुamong those seeking official action; petitioners
कार्यार्थिषु:
TypeNoun
Rootकार्यार्थिन्
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन; ‘कार्य-आर्थिन्’ = कार्यम् अर्थयते इति (those seeking official action)
अनुग्रहबुद्धिःa disposition to show favour; favouritism
अनुग्रहबुद्धिः:
TypeNoun
Rootअनुग्रहबुद्धि
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (अनुग्रहस्य बुद्धिः)
कामेनthrough desire; lust
कामेन:
TypeNoun
Rootकाम
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
हिंसाबुद्धिःa disposition to harm; cruelty
हिंसाबुद्धिः:
TypeNoun
Rootहिंसाबुद्धि
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (हिंसायाः बुद्धिः)
कोपेनthrough anger
कोपेन:
TypeNoun
Rootकोप
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
विद्याlearning; knowledge
विद्या:
TypeNoun
Rootविद्या
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
द्रव्यwealth; money; valuables
द्रव्य:
TypeNoun
Rootद्रव्य
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
वल्लभfavourite; beloved person
वल्लभ:
TypeNoun/Adjective
Rootवल्लभ
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अपाश्रयात्because of improper dependence/association
अपाश्रयात्:
TypeNoun
Rootअप-आश्रय
Formपुंलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु)
दर्पेणthrough arrogance; pride
दर्पेण:
TypeNoun
Rootदर्प
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
तुलाbalance; weighing scale; standard weight
तुला:
TypeNoun
Rootतुला
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
मानmeasure; measurement
मान:
TypeNoun
Rootमान
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
तर्कreasoning; logic
तर्क:
TypeNoun
Rootतर्क
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
गणितcalculation; arithmetic; accounting
गणित:
TypeNoun
Rootगणित
Formनपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (समासाङ्ग)
अन्तरोपधानात्because of secret concealment; hidden falsification
अन्तरोपधानात्:
TypeNoun
Rootअन्तर-उपधान
Formनपुंसकलिङ्ग; पञ्चमी एकवचन (हेतु); कर्मधारय/तत्पुरुष: ‘अन्तरम्’ (secret) + ‘उपधान’ (concealment)
लोभेनthrough greed
लोभेन:
TypeNoun
Rootलोभ
Formपुंलिङ्ग; तृतीया एकवचन
P
prakṛta (official/employee)
K
kāryārthin (petitioner)

FAQs

Kauṭilya links revenue loss to predictable behavioral drivers; governance must therefore monitor both processes (movement, status, accounts) and character/temptations that generate fraud.

Manipulation of weights and measures (tulā-māna) and accounting/calculation tricks with concealed discrepancies (gaṇitāntaropadhāna), i.e., quantitative falsification.