Sutra 42

Devanagari script

पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥

Transliteration

pañcadroṇe śālīnāṃ dvādaśāḍhakaṃ taṇḍulānāṃ kalabhabhojanam ekādaśakaṃ vyālānām daśakam aupavāhyānāṃ navakaṃ sāmnāhyānām aṣṭakaṃ pattīnāṃ saptakaṃ mukhyānāṃ ṣaṭkaṃ devīkumārāṇām pañcakaṃ rājñām akhaṇḍa-pariśuddhānāṃ vā taṇḍulānāṃ prasthaḥ

Translation

پانچ درون شالی دھان سے بارہ آڈھک چاول معیاری پیداوار ہے۔ سالم اور اچھی طرح صاف کیے ہوئے چاول سے (پرستھ کے حساب سے) پکے ہوئے چاول کی مقررہ اجرائی مقدار: ہاتھی خانہ (کلَبھ) کے لیے 11، وِیال (درندہ/ہنگامہ خیز جانور) کے لیے 10، اَؤپواہْیَ (باربردار/سواری کے جانور) کے لیے 9، سامْناہْیَ (مشترکہ ادارے میں رکھے گئے) کے لیے 8، پَتّی (پیادہ) کے لیے 7، مُکھْیَ (سردار/نگران) کے لیے 6، دیوی-کُمار (ملکہ اور شہزادے) کے لیے 5، اور بادشاہ کے لیے بھی 5۔

Word by Word

• पञ्चद्रोणे: in (a measure of) five droṇas
• Type: Noun
• Root: द्रोण
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी एकवचन; परिमाण-अधिकरण (in the measure of five droṇas)

• शालीनाम्: of śāli (fine paddy/rice)
• Type: Noun
• Root: शालि
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• द्वादशाढकम्: twelve āḍhakas
• Type: Noun
• Root: आढक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (twelve āḍhakas)

• तण्डुलानाम्: of rice-grains (husked rice)
• Type: Noun
• Root: तण्डुल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• कलभभोजनम्: (the ration) for a young elephant (calf)
• Type: Noun
• Root: भोजन
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘कलभस्य भोजनम्’

• एकादशकम्: eleven (units/measure)
• Type: Noun
• Root: एकादशक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of eleven)

• व्यालानाम्: of wild/ferocious animals
• Type: Noun
• Root: व्याल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• दशकम्: ten (units/measure)
• Type: Noun
• Root: दशक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of ten)

• औपवाह्यानाम्: of riding/transport animals
• Type: Noun (adjectival)
• Root: उपवाह्य
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘उपवाह्य’ + अण् (औपवाह्य)

• नवकम्: nine (units/measure)
• Type: Noun
• Root: नवक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of nine)

• साम्नाह्यानाम्: of those to be assembled/collected (a class of animals)
• Type: Noun (adjectival)
• Root: सम्-आह्नाय (साम्नाह्य)
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘साम्नाह्य’ (to be brought/collected together)

• अष्टकम्: eight (units/measure)
• Type: Noun
• Root: अष्टक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of eight)

• पत्तीनाम्: of foot-soldiers
• Type: Noun
• Root: पत्ति
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• सप्तकम्: seven (units/measure)
• Type: Noun
• Root: सप्तक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of seven)

• मुख्यानाम्: of chiefs/leading persons
• Type: Noun (adjectival)
• Root: मुख्य
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘मुख्य’ = प्रधान

• षट्कम्: six (units/measure)
• Type: Noun
• Root: षट्क
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of six)

• देवीकुमाराणाम्: of the queen’s sons (princes)
• Type: Noun
• Root: देवीकुमार
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘देव्याः कुमाराः’

• पञ्चकम्: five (units/measure)
• Type: Noun
• Root: पञ्चक
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; परिमाण (a set/measure of five)

• राज्ञाम्: of kings
• Type: Noun
• Root: राजन्
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन

• अखण्डपरिशुद्धानाम्: of (rice) that is whole and thoroughly cleaned
• Type: Adjective (as noun-qualifier)
• Root: अखण्ड-परिशुद्ध
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन; ‘अखण्ड’ (unbroken/whole) + ‘परिशुद्ध’ (fully purified)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: निपात; विकल्पार्थक

• तण्डुलानाम्: of rice-grains (husked rice)
• Type: Noun
• Root: तण्डुल
• Form: पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचन (repeated; governs प्रस्थः)

• प्रस्थः: a prastha (measure)
• Type: Noun
• Root: प्रस्थ
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; परिमाण (standard measure)

Entities Mentioned

• śālī (paddy)
• taṇḍula (rice)
• droṇa
• āḍhaka
• prastha
• kalabha
• vyāla
• aupavāhya
• pattī
• mukhya
• devī-kumāra
• rājan (king)

More Details

FAQs

What governance logic is visible in the graded prastḥa issues across groups?

A formal ration hierarchy ties consumption to role and institutional need, enabling predictable budgeting and preventing discretionary favoritism or leakage.

Why specify 'akhaṇḍa-pariśuddha' rice?

It indicates a quality standard for official rations, supporting uniform provisioning and reducing scope for adulteration or substitution.