Sutra 53

Devanagari script

अवक्षेपः प्रतिमानमग्निर्गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिञ्छः सूत्रं चेल्लं बोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षा दृतिरुदकशरावमग्निष्ठमिति काचं विद्यात् ॥ कZ_०२.१४.५३ ॥

Transliteration

avakṣepaḥ pratimānam agnir gaṇḍikā bhaṇḍikādhikaraṇī piñchaḥ sūtraṃ cellaṃ bollanaṃ śira utsaṅgo makṣikā svakāyekṣā dṛtir udakaśarāvam agniṣṭham iti kācaṃ vidyāt

Translation

عیب دار شیشہ (کاج) کی پہچان کے لیے یہ علامات/آزمائشیں معلوم ہونی چاہئیں: اَوَکشیپ (تلچھٹ/جماؤ)، پرتیمان میں کمی (معیاری پیمائش/وزن پر پورا نہ اترنا)، آگ کی آزمائش کا ردِعمل، گنڈِکا (گانٹھ/گولا), بھنڈِکا (بھربھرا پن/ٹکڑے ٹکڑے ہونا)، ادھِکرَنی (کنارہ/بنیاد کا ٹوٹنا), پِنجھ (پر جیسی دھاریاں), سُوتر (دھاگے جیسی لکیریں), چیلّ (کپڑے جیسی جھلی), بولّلن (بلبلے جیسی سوجن), شِر (سر جیسا ابھار), اُتسنگ (جھکاؤ/لٹکاؤ), مَکشِکا (مکھی جیسے دھبّے), سْوَکایِکشا (آنکھ سے خود بصری جانچ), دْرِتی (چھالے/جلد جیسی پرت اترنا), اُدک شراو (پانی کے پیالے کی آزمائش), اور اَگنِشٹھ (آگ کے بعد بچا ہوا باقیہ/سلیگ)—ان سے شیشہ پہچانا جائے۔

Word by Word

• अवक्षेपः: avakṣepa (a specific item/term connected with glass)
• Type: Noun
• Root: अव-√क्षिप्
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• प्रतिमानम्: standard, measure, model
• Type: Noun
• Root: प्रति-√मा (माने)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• अग्निः: fire
• Type: Noun
• Root: अग्नि
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• गण्डिका: gaṇḍikā (a technical item; lit. small ball/lump)
• Type: Noun
• Root: गण्डिका
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• भण्डिका: bhaṇḍikā (a technical item/container)
• Type: Noun
• Root: भण्डिका
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• अधिकरणी: support, base, stand
• Type: Noun
• Root: अधिकरणी
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• पिञ्छः: feather; brush-like implement
• Type: Noun
• Root: पिञ्छ
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• सूत्रम्: thread, string
• Type: Noun
• Root: सूत्र
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• चेल्लम्: cella (a technical item/term)
• Type: Noun
• Root: चेल्ल
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• बोल्लनम्: bollana (a technical item/term)
• Type: Noun
• Root: बोल्लन
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• शिरः: head, top
• Type: Noun
• Root: शिरस्
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• उत्सङ्गः: lap, recess, ledge
• Type: Noun
• Root: उत्सङ्ग
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• मक्षिका: fly; a speck/defect termed ‘makṣikā’
• Type: Noun
• Root: मक्षिका
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• स्वकाय-ईक्षा: ‘seeing one’s own body’ (self-reflection/appearance)
• Type: Noun
• Root: स्वकाय + ईक्षा (√ईक्ष्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• दृतिः: leather bag, skin container
• Type: Noun
• Root: दृति
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• उदक-शरावम्: water-bowl, dish of water
• Type: Noun
• Root: उदक + शराव
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम्

• अग्निष्ठम्: placed in fire; fire-set
• Type: Noun/Adjective
• Root: अग्नि + स्थ (√स्था)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा-एकवचनम् (विशेषणवत्)

• इति: thus
• Type: Particle
• Root: इति
• Form: निपातः (उद्धरण/समाप्त्यर्थः)

• काचम्: glass
• Type: Noun
• Root: काच
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-एकवचनम्

• विद्यात्: one should know/understand
• Type: Verb
• Root: √विद् (ज्ञाने)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

Entities Mentioned

• kośa (treasury) [implicit]
• state storekeepers/inspectors [implicit]

More Details

FAQs

What is the administrative intent of listing so many defect-signs for glass?

To give inspectors a standardized checklist so procurement and storage decisions are evidence-based, reducing supplier fraud and protecting state revenue.

Why are fire and water tests mentioned in a governance text?

Because the state’s economic administration relied on practical verification methods; physical tests were part of enforceable quality standards.