Sutra 49
Devanagari script
तत्र पुरुषप्रकृतीनां बहुलमनुरक्तं वा तीक्ष्णलुब्धवर्जम् द्रव्यप्रकृतीनां सारं महोपकारं वा ॥ कZ_०९.७.४९ ॥
Transliteration
tatra puruṣa-prakṛtīnāṃ bahulam anuraktaṃ vā tīkṣṇa-lubdha-varjam, dravya-prakṛtīnāṃ sāraṃ mahopakāraṃ vā.
Translation
اس سیاق میں، انسانی عوامل (افرادی قوت/رعایا) کے بارے میں جو کثرت میں ہوں یا جو وفادار ہوں—مگر ظالم اور لالچی لوگوں کو چھوڑ کر—انہیں اپنے حق میں یقینی بنائے؛ اور مادی عوامل (وسائل) کے بارے میں جو جوہر میں مضبوط ہوں یا جو بڑا فائدہ/حکمتِ عملی فائدہ دیں، انہیں محفوظ کرے۔
Word by Word
तत्रthere; in that context/place
तत्र:
TypeIndeclinable
Rootतत्र
Formअव्यय (देशवाचक)
पुरुष-प्रकृतीनाम्of the temperaments/natures of persons
पुरुष-प्रकृतीनाम्:
TypeNoun
Rootप्रकृति
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन (प्रकृतिः); समासः—पुरुषाणां प्रकृतयः
बहुलम्mostly; in the majority; generally
बहुलम्:
TypeAdjective (used adverbially)
Rootबहुल
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; क्रियाविशेषणवत्—‘बहुधा/प्रायः’
अनुरक्तम्loyal; attached; devoted
अनुरक्तम्:
TypeParticiple
Rootअनुरञ्ज्
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘अनुरक्त’ = attached/loyal
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formअव्यय (विकल्पार्थक)
तीक्ष्ण-लुब्ध-वर्जम्excluding the harsh (cruel) and the greedy
तीक्ष्ण-लुब्ध-वर्जम्:
TypeParticiple (gerundive/PPP used adjectivally)
Rootवर्ज्
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समासः—(तीक्ष्णश्च लुब्धश्च) इति द्वन्द्वः, तयोः वर्जम् = वर्जितम्/वर्जनीयम्
द्रव्य-प्रकृतीनाम्of the natures/kinds of resources (wealth/materials)
द्रव्य-प्रकृतीनाम्:
TypeNoun
Rootप्रकृति
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन; समासः—द्रव्यस्य प्रकृतयः (kinds/qualities of material/wealth)
सारम्the essence; the best part; the most valuable
सारम्:
TypeNoun/Adjective
Rootसार
Formपुं/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘श्रेष्ठांश/उत्तमभाग’
महा-उपकारम्a great benefit; major advantage
महा-उपकारम्:
TypeNoun
Rootउपकार
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; समासः—महान् उपकारः
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formअव्यय (विकल्पार्थक)
Entities Mentioned
P
puruṣa-prakṛtiD
dravya-prakṛtiFAQs
Prefer abundant or loyal manpower, but exclude those characterized by cruelty and greed (high internal risk).
Take what is ‘sāra’ (substantial/core) or what produces ‘mahopakāra’ (high strategic payoff).