Sutra 43
Devanagari script
एवं गृहीतदुर्गो वा प्राश्यप्राशं चैत्यमुपस्थाप्य दैवतप्रतिमाच्छिद्रं प्रविश्यासीत गूढभित्तिं वा दैवतप्रतिमायुक्तं वा भूमिगृहम् ॥ कZ_१२.५.४३ ॥
Transliteration
evaṃ gṛhītadurgo vā prāśyaprāśaṃ caityam upasthāpya daivatapratimācchidraṃ praviśyāsīta gūḍhabhittiṃ vā daivatapratimāyuktaṃ vā bhūmigṛham
Translation
یوں قلعہ محفوظ کر لینے کے بعد وہ عبادت کے لیے ایک مزار/معبد قائم کرے اور دیوتا کی مورت کے سوراخ سے اندر داخل ہو کر چھپا رہے؛ یا (وہ) مخفی دیوار، یا دیوتا کی مورت سے آراستہ زیرِ زمین کمرہ استعمال کرے۔
Word by Word
एवम्thus; in this manner
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
Formअव्यय (प्रकार/रीति-वाचक)
गृहीत-दुर्गः(he) whose fort has been seized/secured; having captured the fort
गृहीत-दुर्गः:
TypeNoun (participle used adjectivally)
Rootग्रह् (√ग्रह्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-एकवचन; भूतकृदन्त ‘गृहीत’ + ‘दुर्ग’ (दुर्गं गृहीतम् यस्य)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
प्राश्यhaving eaten; having tasted
प्राश्य:
TypeVerb (gerund)
Rootअश् (√अश्)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), ‘प्र-आश्’ → प्राश्य = having eaten/tasted
अप्राशम्something not to be eaten/tasted (an untasted/forbidden item)
अप्राशम्:
TypeNoun/Adjective
Rootअ-प्र-आश् (नञ् + प्र-आश्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘अप्राश’ = not-to-be-eaten/untasted (object of ‘प्राश्य’)
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
चैत्यम्a shrine; sacred place/monument
चैत्यम्:
TypeNoun
Rootचैत्य
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; कर्म (उपस्थाप्य इत्यस्य)
उपस्थाप्यhaving set up; having placed/presented
उपस्थाप्य:
TypeVerb (gerund)
Rootस्था (√स्था)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), उप-√स्था → ‘उपस्थाप्य’ = having set up/placed; having presented
दैवत-प्रतिमा-च्छिद्रम्the opening/hole of (or in) the deity’s idol
दैवत-प्रतिमा-च्छिद्रम्:
TypeNoun
Rootछिद्र
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘दैवतप्रतिमायाः छिद्रम्’ (देवप्रतिमासम्बन्धि छिद्र)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
TypeVerb (gerund)
Rootविश् (√विश्)
Formक्त्वान्त (अव्ययभाव), प्र-√विश् → प्रविश्य = having entered
आसीतlet him sit/remain (station himself)
आसीत:
TypeVerb
Rootआस् (√आस्)
Formलोट्/विधिलिङ्? (आदेश/विधान-प्रयोग); 3पुरुष, एकवचन, परस्मैपद; अर्थतः ‘should sit/remain’ (आसीत् as injunctive/imperative sense in sūtra style)
गूढ-भित्तिम्a concealed wall
गूढ-भित्तिम्:
TypeNoun (compound)
Rootगुह् (√गुह्) / गूढ (ppp) + भित्ति
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘गूढा भित्तिः’ = concealed wall (object/alternative locus)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
दैवत-प्रतिमा-युक्तम्provided/furnished with a deity’s idol
दैवत-प्रतिमा-युक्तम्:
TypeAdjective (past participle)
Rootयुज् (√युज्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘दैवतप्रतिमया युक्तम्’ = furnished with an idol (qualifying भूमिगृहम्)
वाor
वा:
TypeParticle
Rootवा
Formविकल्पार्थक अव्यय
भूमि-गृहम्an underground house/chamber
भूमि-गृहम्:
TypeNoun
Rootगृह
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-एकवचन; ‘भूमेः गृहम्’ = underground house/chamber
Entities Mentioned
F
fortS
shrine (caitya)D
deity image (pratimā)U
underground chamberFAQs
Kauṭilya recognizes that institutions treated as sacrosanct attract less inspection; embedding concealment in ‘untouchable’ spaces creates durable clandestine infrastructure.