Shloka 23

आत्यन्तिक-लयहेतुः: तापत्रय-विवेचनम् तथा ‘भगवान्/वासुदेव’ शब्दार्थः

Threefold Suffering and the Path to Final Liberation; Meaning of Bhagavān and Vāsudeva

Devanagari script

को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत्

Transliteration

ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat

Translation

Ano ang adharma at ano ang dharma? Sa ano ako dapat manahan, o paano ako dapat mamuhay? Ano ang dapat gawin at ano ang hindi dapat gawin, at alin ang dapat ituring na may kabutihan o may kapintasan?

Word by Word

• कः: what/which (is)
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• अधर्मः: unrighteousness, adharma
• अधर्मः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ- (नञ्) + धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नञ्-समासार्थ

• कः: what/which (is)
• कः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• धर्मः: righteousness, dharma
• धर्मः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• कस्मिन्: in what (state/thing)
• कस्मिन्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), एकवचन; सर्वनाम

• वर्ते: I exist/behave, I am engaged
• वर्ते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वृत् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपद, उत्तमपुरुष (1st), एकवचन

• अथवा: or else
• अथवा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथवा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or else)

• कथम्: how
• कथम्: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्न-अव्यय (interrogative adverb of manner)

• किम्: what
• किम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• कर्तव्यम्: what ought to be done
• कर्तव्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृ (धातु)
• Form: कृदन्त (तव्यत्/gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• अकर्तव्यम्: what ought not to be done
• अकर्तव्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अ- (नञ्) + कर्तव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; नञ्-समासार्थ

• किम्: what
• किम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• वा: or
• वा: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय

• किम्: what
• किम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• गुण-दोष-वत्: possessed of merits and faults
• गुण-दोष-वत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: गुण (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित-प्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; समासः—द्वन्द्व (गुणश्च दोषश्च) + तद्धित 'वत्' (possessing)

Speaker

Maitreya (questioning Sage Parāśara)

Characters & Entities

• Dharma
• Adharma
• Parāśara
• Maitreya

FAQs

What is the significance of asking about dharma and adharma in the Vishnu Purana?

This verse frames the core Purāṇic ethical inquiry: how a person should live in alignment with the sustaining order (dharma) rather than actions that disrupt it (adharma).

How does Sage Parāśara explain what is kartavya and akartavya?

Maitreya’s question sets up Parāśara’s forthcoming criteria-based teaching—right action is defined by alignment with dharma (duty, order, scriptural and situational propriety), while wrong action violates that order.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when the verse discusses ethics, the Vishnu Purana treats dharma as ultimately grounded in the Supreme Reality—Vishnu—whose cosmic sovereignty sustains the moral and social order.