Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

Sinabi ni Vyāsa: Nang sumikat ang dalisay na umaga, matapos ganapin ang mga ritong pang-umaga, nakasuot ng mapalad na kasuotan at may hawak na mga bunga sa kamay—bawat isa’y magkakahiwalay—sila’y lumakad.

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

Ang kanilang mga bisig ay saganang pinalamutian ng mga pulseras na may hiyas; ang mga daliri’y may mga singsing, at ang mga tainga’y may mga hikaw. Sa galak, sila’y nagtipon at lumapit.

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

Pagdating sa pintuang-bayan ng hari, ang mga tagapagsalaysay ng Brahman ay tumindig na payapa. Nang makita sila, ang makapangyarihang prinsipe ay bahagyang ngumiti.

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

Lumapit ang mga brāhmaṇa kina Rāma at Hanumān at dumating na nagkakatipon. “Makinig ang lahat ng mga ministro—narito at dapat masilayan ang mga pinakadakila sa mga dvija.”

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

Pagkasabi ng mga salitang iyon, nanahimik ang hari at nanatiling nakatayo. Pagkaraan, ang lahat ng mga dvija ay umupo nang sunod-sunod, tig-dalawa o tig-tatlo sa bawat pagkakataon.

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

Tinanong nila ang hari tungkol sa kalagayan ng kanyang hukbo—mga elepante, mga karwahe, at mga kawal na naglalakad. Pagkaraan, ang dakilang-loob na hari ay nagsalita sa mga brāhmaṇa.

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

Sa biyaya ng Arihant, ako’y nasa kagalingan sa lahat ng dako. Mapalad ang dila na pumupuri sa Jina, at mapalad ang dalawang kamay na sumasamba sa Jina.

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

Mapalad ang paninging nalulubog sa Jina, at ang isip na nagagalak sa Jina. Dapat isagawa ang habag sa lahat ng dako; ang buhay na kaluluwa ay laging dapat igalang.

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

Tunay na dapat puntahan ang yogaśālā, at dapat gawin ang pagyukod sa guru. At ang dakilang mantra na ‘na-cakāra’ ay dapat bigkasin araw at gabi.

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

Tunay na dapat isagawa ang pagtalima sa Pañcūṣaṇa, at laging magbigay ng handog sa śramaṇa. Nang marinig ang mga salitang iyon, ang mga brāhmaṇa’y nagngangalit at nagkikiskisan ng ngipin.

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

Pagbuntong-hininga nang mahaba, sinabi nila sa hari: “O Mahārāja, ito’y winika ni Rāma, at gayundin ng marunong na Hanūmān.”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“Ipagkaloob mo rin ang kabuhayan para sa mga brāhmaṇa; ikaw ay matuwid sa ibabaw ng lupa. Makikilala na ito’y kaloob mo—hindi, hindi kailanman na wari’y mula sa akin.”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“Ingatan at tuparin mo ang salita ni Rāma; sa paggawa nito, ikaw ay magiging maligaya.”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

Sumagot ang hari: “Kung saan naroon sina Rāma at Hanūmān, doon nga kayong lahat pumaroon. Si Rāma ang magbibigay ng lahat; ano pa ang naparito kayong mga brāhmaṇa upang hingin dito?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“Hindi ako magbibigay—hindi ako magbibigay—kahit isang barya man lamang; ni nayon, ni kabuhayan. Humayo kayo kung saan ninyo ibig.”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

Pagkarinig sa mabagsik na salita, ang mga brāhmaṇa’y nag-alab sa poot. Wika nila: “Ngayon tiisin mo ang galit ni Rāma—at sa sandaling ito rin, ang galit ni Hanūmān.”

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

Pagkasabi nito, ang pinakadakila sa mga brāhmaṇa’y kinuha ang munting supot na ipinagkaloob ni Hanūmān, na lumitaw mula sa kaniyang kaliwang kilikili; inihagis nila iyon sa tirahan ng lalaki, at saka umurong.

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

Nang makaalis ang pangkat ng mga brāhmaṇa, ang lugar ay biglang napuno ng mga kuwintas ng apoy. Tunay, ang lahat doon ay naging isang naglalagablab na masa ng apoy.

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

Nasusunog ang mga pag-aari ng hari—mga payong at mga pamaypay na buntot-yak din. Lahat ng kabang-yaman at maging ang mga imbakan ng sandata ay nilamon ng apoy.

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

Nasusunog ang mga kalabaw, ang mga prinsipe, ang mga elepante, at napakaraming kabayo. Maging ang mga maringal na sasakyang-palasyal at lahat ng sasakyan ay nagliliyab.

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

Ang mga palankin na mariringal at ang libu-libong karwahe ay nagliliyab. Nang makita ang apoy sa lahat ng dako, maging ang hari’y sinakmal ng pighati at pangamba.

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

Wala siyang tagapagtanggol; ang mga tao’y nanghihina sa takot. Ang apoy na iyon ay di mapasuko ng mga mantra o kasangkapan, ni ng mga halamang-gamot na lunas.

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

Kung saan nag-aalab sa galit si Rāma, winawasak niya maging ang milyun-milyong pakana at baluktot na patakaran. Doon, lahat ay napapahamak—ano pa ang magagawa ng isang munting tagapagbantay ng prinsipe?

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

Nang makita nilang nagliliyab ang lahat, ang mga hubad na ascetic na kṣapaṇaka noon, tangan ang kanilang mga mangkok at bitbit pa ang kanilang banal na tungkod, ay nagmadaling lumayo.

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

Mahigpit nilang hinawakan ang kanilang pulang kumot, nanginginig nang paulit-ulit; at kahit walang panyapak, naglaho silang lahat—nagkawatak-watak sa sampung dako.

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

May ilan sa kanila’y may basag na mangkok ng limos; ang iba nama’y may basag na tungkod. May ilan ding naligaw at nahubdan ng damit—ngunit patuloy nilang ipinahahayag: “Kami’y vītarāga, malaya sa pagkapit.”

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

May ilan, na tanging pagtakas ang sinasandigan, ang sumigaw: “Arhat lamang!” Pagkaraan, umihip ang hangin, na wari’y inuugoy at inaalog ang apoy mismo.

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

Tunay ngang isinugo siya ni Hanumān, sa pagnanais na magbigay-lugod sa mga brāhmaṇa; kaya ang hari’y humabol, tumatakbo noon, pabalik-balik sa magkabila.

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

Tanging mga kawal-lakad na lamang ang kasama niya; siya’y humahagulhol at pabulong na nagsasabi, “Nasaan ang mga brāhmaṇa?” Nang marinig ito ng hari mula sa mga tao, nagtungo siya sa pook na pinuntahan ng mga dvija.

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

Pagdating niya roon nang biglaan, O hari, hinawakan niya ang mga paa ng mga brāhmaṇa; at ang pinuno ay bumagsak sa lupa noon, nawalan ng malay.

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

Nagsalita ang hari sa mga brāhmaṇa nang may taimtim na pagpapakumbaba, habang walang tigil na inuusal si Rāma, anak ni Daśaratha—muli’t muli: “Rāma, Rāma.”

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

“Ako’y alipin ng alipin niya—ng kay Rāma at gayundin ng brāhmaṇa. Sa pagkabulag ng dilim ng kamangmangan, tunay ngang naging bulag ako hanggang ngayon.”

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

“Nakamtan ko ang panghilod sa mata—ang dakilang gamot: ang Banal na Pangalan ni Rāma. Yaong mga mortal na tumatalikod kay Rāma at sumasamba sa ibang diyos ay sinusunog ng apoy, O panginoon—gaya ko noon, na may hangal na isip.”

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

“Si Hari ay si Bhāgīrathī, O mga brāhmaṇa; at ang mga brāhmaṇa ay si Bhāgīrathī; si Bhāgīrathī ay si Hari. O mga brāhmaṇa, ito lamang ang iisang diwa sa tatlong daigdig.”

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

“O mga brāhmaṇa, si Bhāgīrathī at si Hari ang mapalad na hagdan patungong langit. Sa dakilang lubid ng Pangalan ni Rāma, ang tao’y inaakay sa Vaikuṇṭha.”

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

Sa gayon, matapos yumukod, ang hari, na magkasalikop ang mga palad, ay nagsalita: “O mga brāhmaṇa, payapain nawa ang apoy. Ipinauubaya ko ang aking sarili sa inyong utos at ipinagkakaloob ko sa inyo ang kapangyarihan.”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“O mga brāhmaṇa, mula ngayon ako’y inyong lingkod; ang aking salita’y hindi lilihis. Anumang kasalanang ukol sa pagpatay sa brāhmaṇa at sa paglapastangan sa asawa ng iba—nawa’y sa akin bumagsak (kung masira ko ang panatang ito).”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“At nawa’y ang kasalanang ukol sa pag-inom ng nakalalasing, sa pagnanakaw ng ginto, at ang kasalanan ng pumatay sa sariling guro—ang gayong kasalanan ay mapasakin (kung ako’y kumilos nang salungat).”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“Anumang hangaring inyong maisip, iyon at iyon ay ipagkakaloob ko, muli’t muli. Ang debosyon sa mga brāhmaṇa ay dapat laging isagawa—gayundin ang debosyon kay Rāma.”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang, hindi ako kailanman dapat kumilos nang salungat—sa anumang oras.”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

Sinabi ni Vyāsa: Sa sandaling iyon, O hari, ang mga brāhmaṇa ay napuspos ng habag. At ang isa pang munting supot (puṭikā) na naroon ay ibinigay upang mapayapa ang sumpa.

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

At ang hukbong iyon ay muling nabuhay nang maihagis ang mga buhok; luminaw at naging mapagpala ang mga dako, at ang ingay na sumiklab mula sa mga panig ay humupa.

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

Doon ang mga tao ay naging ligtas at malusog, ang kanilang isipan ay umaapaw sa galak; at ang mga anak, apo, at iba pa ay muling naitatag gaya ng dati.

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

Ang mga tao ay muling naging masunurin sa utos ng mga brāhmaṇa gaya ng dati; at hindi nila tinalikuran ang dharma ni Viṣṇu, at wala silang kinilalang ibang “toro” kundi iyon—ibang pamantayan ng katuwiran.

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

Nang makapagtatag ng bagong pamamahala, ayon sa wastong ritwal at gaya ng dati, ang mga pāṣaṇḍa—mga ereheng nag-aabuso sa gawang-gawang aral—ay pinalayas.

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

Yaong mga lumihis sa Veda at napahamak—maging mataas, mababa, o katamtaman—noon ay tatlumpu’t anim na libo, na namuhay bilang mga pastol ng baka.

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

Mula sa kanila ay sumibol ang mga mangangalakal na Aḍhavīja; at silang lahat ay itinalaga ng hari upang maglingkod sa mga Brāhmaṇa.

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

Sila’y may mabuting asal, lubhang bihasa, sumasamba sa mga deva at gumagalang sa mga Brāhmaṇa; tinalikuran ang landas ng pakhanda at naging ganap sa debosyon kay Viṣṇu.

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

Pagdating sa pampang ng Jāhnavī (Gaṅgā), nagkaloob ang hari sa mga dalubhasa sa tatlong Veda; at nang ibigay niya sa kanila ang kautusang panghari, ginawa niya iyon nang may debosyon.

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

Ang mga Vāḍava na yaon, na lumihis sa nararapat na dharma ng kanilang pook, ay nagtipon-tipon; at ang hari ay ipinaalam ng mga Brāhmaṇa tungkol sa kanila—sa mga nagdudulot ng gayong kapighatian.

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

O pinakadakila sa mga Brāhmaṇa, O hari—palayasin mo yaong sumira sa kanilang ipinangakong salita; sapagkat nagsulputan ang alitan sa isa’t isa hinggil sa ipinagkaloob na kabuhayan.

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

At upang maipakita ang katarungan, tinipon ang mga kasapi ng kapulungan; nang masuri ang mga lagda, ang usapin ay inilahad nang malinaw, isa-isa.

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

Pagkarinig nito, isinagawa ng hari ang tulādāna, ang handog na tinitimbang. At habang ibinibigay ang gayong dāna, nagsalita ang mga pantas na bihasa sa apat na kaalaman.

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

“Nadungisan ang aming angkan—paano kami tatanggap ng handog?” Kaya ang lahat ng Moheraka na Brāhmaṇa ay pinigil at inalis sa kanilang mga puwesto.

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

Labinlimang libo—yaong mga pantas na tumawid sa kabilang pampang ng Veda at Vedāṅga—ay noon ay kinilala at tinangkilik ng haring yaon, tagasunod ni Rāma.

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

Nang matawag ang mga Vāḍava, itinatag niya ang malinaw na paghihiwalay ng mga angkan. Yaong mga Vāḍava na bihasa sa tatluhang kaalamang Veda ay itinuro sa Panginoon sa Setubandha, ang banal na tulay ni Rāma.

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

Yaong mga nagtungo roon ay naging karapat-dapat na tagapaghawak ng mga itinakdang kabuhayan; walang iba ang dapat makibahagi sa mga karapatang iyon. Ngunit yaong nakaabot sa kalagayang ‘cāturvidya’ ay hindi man lamang nagtungo roon.

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

Walang dapat na pakikipag-ugnayan sa mga mangangalakal, ni pag-aasawa sa kanila. Sa usapin ng kabuhayan sa nayon man, hindi dapat magkaugnay-ugnay kapag naitatag na ang paghihiwalay ng mga angkan.

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

Yaong mga Śūdra na tapat sa paglilingkod sa mga dalawang-ulit na isinilang, na hindi nailigaw ng mga landas na erehe, at tumalikod sa relihiyong Jaina—ang gayong mga tao ay itinuring na ‘gobhūja’ at mararangal.

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

At yaong mga nahumaling sa mga landas na erehe at sumisira sa matuwid na pamamahala ni Rāma—maging brāhmaṇa man o Śūdra—lahat sila ay isinailalim sa pagbabawal at pagpipigil.

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

Sa pagtupad sa tapat na panata, ang mga nanatili roon ay naging mapalā; at ang mga cāturvidya ay pinatira ng haring iyon sa labas ng nayon.

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

Tiyak na kikilos ako nang gayon upang si Rāma ay hindi magalit. Yaong tumalikod kay Rāma ay tunay na inakay upang sumunod na nakaharap sa Kanya.

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

Ang mga cāturvidya ay dapat maunawaang noon ay inalis sa karapatang kabuhayan. Noon din, si Haring Kumārapāla ay naging ganap sa kanyang tungkulin.

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

Pagkatapos, sa harap ng mga brāhmaṇa, mapagpakumbabang nagsalita siya: “Hindi ko winasak ang kabuhayan ng nayon; ito’y tunay na itinakda ng banal na kalooban.”

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

Sa mga kusang gumawa ng kasalanan, kanino ba hindi ibinibigay ang sisi? Gaya sa gubat, sa pagbuhos ng tuyong kahoy, maaaring sumiklab ang apoy dahil sa tadhana.

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

Kayo rin ang nagtakda ng pantaya bilang tanda ng pagkakakilanlan. Kaya, sa pagtupad sa utos ni Rāma, alang-alang sa Anak ni Vāyu (Hanumān), ako’y kumilos nang gayon.

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

Kayo, O mga brāhmaṇa, ay umurong; kanino nga ba maipapasan ang pagkukulang na iyon? Kahit ang nabibigatan ng mabibigat na kasalanan—kung sa wakas ay maalaala niya si Hari—(siya’y naliligtas).

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

Siya’y agad na nagtutungo sa daigdig ni Viṣṇu—paano pa magkakaroon ng alinlangan? Kapag sumisikat ang dakilang kabutihang-loob, ang pag-unawa ng tao’y lumilingon sa pinakamataas na kabutihan.

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

Ngunit kapag sumisibol ang kasalanan, ang (pag-unawang) iyon ay tunay na nagiging baluktot. Gayunman, siya na kahit minsan ay pinangangalagaan ang tatlong daigdig na ito sa pamamagitan ng dharma—(ipinapahayag ang kanyang kadakilaan).

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

Siya na siyang panloob na Sarili ng lahat ng nilalang—hindi kapaki-pakinabang ang pag-aalinlangan doon. Si Indra at ang lahat ng iba pang mga diyos, at ang mga tapodhana na gaya nina Sanaka at iba pa—(pinatutunayan ito).

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

Yaong sumasamba rito alang-alang sa kalayaan (mokṣa)—hindi kapaki-pakinabang ang pag-aalinlangan sa bagay na iyon. Inaawit na ang Pangalan na “Rāma” ay kapantay ng sanlibong pangalan (ng Panginoon).

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

Kung sa bagay na iyon ay nagtataglay ng pag-aalinlangan, paano magkakaroon ng katuparan dito? Sa bisa ng kabutihang naipon mula pa sa aking pagsilang, ipinagkaloob sa akin ni Hari ang tunay na pagkakilala (wastong pag-unawa).

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

Anumang kasalanang nagawa dahil sa pagkukunwari at iba pa—nawa’y mapawi iyon sa aking pagpapatirapa sa inyo. Maging mahabagin kayo ngayon, at talikdan ang galit sa akin.

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

Sinabi ng mga brāhmaṇa: “O Hari, natabingan ang iyong dharma; gayon din ang nangyayari kahit sa mga nakaabot na (sa kadakilaan), at muli sa pag-ikot ng daigdig. Ang mga pangyayaring itinakda ay tiyak na nagaganap—kahit sa mga dakila.”

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

Ang hubad na pagkamapanata ni Nīlakaṇṭha (Śiva), at ang higaan ni Hari sa dakilang ahas—lahat ng ito’y gawa ng tadhana. Siya ang Panginoon sa ligaya at dalamhati.

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

“Nawa’y sumunod sa matuwid na utos-hari ni Rāma ang mga tapat sa panata, ang mga nakaaalam ng tatluhang Veda. Datapuwa’t para sa amin, ipagkaloob Mo ang higit na tahanan—isang tiyak na pook na aming matitirhan.”

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

Pagkarinig sa kanilang pakiusap, at nagnanais ng kapakanan ng mga dvija, tunay ngang ipinagkaloob niya sa kanila ang isang tirahan—na tinatawag sa pangalan na ‘Sukhavāsa,’ ang Tahanan ng Ginhawa.

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

Ginto, mga kasuotang may bulaklak, mga baka na tumutupad ng ninanais, O hari—lahat ng uri ng palamuting ginto, at mga bunton ng sari-saring yaman din.

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

Sa sukdulang pananampalataya, matapos maghandog, nagkamit ng malaking galak ang hari. Alamin: yaong ‘mga nakaaalam ng tatlong Veda’ ay itinatag mismo ng Trimūrti.

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

Sa Sukhavāsa, itinatag sila ng ikaapat na hari. Yaong mga pinakamainam sa mga dvija ay naging bihasa sa apat na uri ng kaalaman, maging sa panahon ng Kali-yuga.

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

Ang lahat ng dalubhasa sa apat na kaalaman ay matatag na nanahan sa Dharmāraṇya; at, matapos magkaloob ng mga pagpapalang binigkas sa Veda, pinagpala nila ang dakilang-hiningang hari.

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

Sakay ng mga karwahe at mga kabayo, ang mga dalawang-ulit-na-isinilang—natupad na ang kanilang tungkulin—na puspos ng malaking galak, ay nakarating sa dakilang Moheraka.

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

Sa ikalabintatlong araw ng maliwanag na kalahati ng Pauṣa, tinanggap ng mga Brāhmaṇa ang kautusang-hari; at ang handog na bali ay ginawa nang wasto, iniaalay sa diyos ng angkan.

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

Taun-taon ay dapat isagawa ang pag-aalay ng bali ayon sa tuntunin; at ang dakilang-loob na tao ay dapat ding magsagawa ng mapalad na paliligo, ang maṅgala-snana.

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

Sa araw na iyon, tiyak na magdaos ng awit, sayaw, at tugtugin; upang sa buwang iyon, sa mismong araw na iyon, hindi sumapit ang pag-urong ng kabuhayan at kagalingan.

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

Kung sa bisa ng tadhana, matapos lumipas ang takdang panahon ay kailangan ang pagdaragdag (sa itinakdang handog/bayad/sukat), gawin muna ang nararapat ayon sa unang itinakda; saka lamang isagawa ang nadagdag na bahagi.

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

At yaong mga nakahilig sa magkakaibang angkan at kaugalian—mga dalubhasa sa tatlong Veda, isinilang sa angkang Moḍha—gayundin ang mga Cāturvedin na nakaaalam ng apat na Veda, ay nagsasagawa ng pagsamba sa gotra, sa paggalang sa linya ng kanilang ninunong ṛṣi.

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

Sinumang nagsasagawa ng gayong mga ritwal sa gitna ng tag-ulan, o habang ‘natutulog’ si Janārdana (Viṣṇu), at sa buwan ng Pauṣa ay itinuturing na naputol ang panata ngunit nagpapatuloy pa ring magsagawa ng mga ritong Śrauta at Smārta—ay lumalabag sa wastong panahon at tuntunin.

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

Sa gayong mga pagkakataon, ang mga kuladevatā—mga diyos ng angkan—na sinakmal ng poot ay nagdudulot ng kapinsalaan, lalo na sa panahon ng kasalan at pagdiriwang, at sa mga ritwal gaya ng mauñjī-bandha, ang pagtali ng sagradong bigkis, at mga kaugnay na seremonya.

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

Ang muhūrta na nauukol kay Gaṇanātha (Gaṇeśa) ay mapalad; mula roon pasulong, nagiging kanais-nais ang lahat.

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

Ang mga brāhmaṇa na ipinatapon ni Haring Āma mula sa kaniyang kaharian—labinlimang libo sila—ay lumisan at nanirahan sa isang pook na payapa at maginhawang tahanan.

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

Noong unang panahon, si Rāma mismo ang nagkaloob ng limampu’t limang nayon; at ang mga mangangalakal na nanirahan doon ay nag-ayos ng kabuhayan para sa kanila.

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

Ang mga Aḍālaja, Māṇḍalīya, Gobhūja, at Pavitraka—sila ang nagkaloob ng kabuhayan sa mga brāhmaṇa at masigasig sa paglilingkod sa Brahman, sa banal na tungkulin at pagsamba.