Adhyaya 34

Verse 1

व्यास उवाच । एवं रामेण धर्मज्ञ जीर्णोद्धारः पुरा कृतः । द्विजानां च हितार्थाय श्रीमातुर्वचनेन च

Sinabi ni Vyāsa: “Gayon, noong unang panahon, ang dharma-na-nakaaalam na si Rāma ay nagsagawa ng pagpapanumbalik sa mga nasira at naluma—para sa kapakanan ng mga dvija at ayon sa utos ni Śrī Mātā.”

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं शासनं ब्रह्मन्रामेण लिखितं पुरा । कथयस्व प्रसादेन त्रेतायां सत्यमंदिरे

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “O Brahman na pantas, anong uri ng kautusan ang isinulat noon ni Rāma? Ipagkaloob mo at isalaysay—yaong inilabas sa Tretā-yuga sa Satyamandira.”

Verse 3

व्यास उवाच । धर्मारण्ये वरे दिव्ये बकुलार्के स्वधिष्ठिते । शून्यस्वामिनि विप्रेंद्र स्थिते नारायणे प्रभौ

Sinabi ni Vyāsa: Sa kataas-taasang, banal na Dharmāraṇya—na doo’y nakaluklok si Bakulārka sa sariling luklukan—O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, nang naroon ang Panginoong Nārāyaṇa sa Śūnyasvāmin…

Verse 4

रक्षणाधिपतौ देवे सर्वज्ञे गुणनायके । भवसागर मग्नानां तारिणी यत्र योगिनी

Doon nananahan ang Diyos na Tagapagtanggol—ang Panginoong namumuno sa pag-iingat, ang lubos na nakaaalam, ang pinuno ng mga kagandahang-loob; at doon ang Yoginī na tinatawag na Tārīṇī ang nagliligtas sa mga lumulubog sa dagat ng pag-iral sa sanlibutan.

Verse 5

शासनं तत्र रामस्य राघवस्य च नामतः । शृणु ताम्राश्रयं तत्र लिखितं धर्मशास्त्रतः

Pakinggan mo, sa pangalan, ang kautusan ni Rāma—ni Rāghava—doon: isang kasulatang nakaukit sa tanso, na inihanda ayon sa Dharmaśāstra.

Verse 6

महाश्चर्यकरं तच्च ह्यनेकयुगसंस्थितम् । सर्वो धातुः क्षयं याति सुवर्णं क्षयमेति च

At iyon ay tunay na kagila-gilalas, sapagkat nananatili sa maraming yugto: bawat metal ay napaparam—maging ang ginto’y dumarating sa pagkasira at pagliit.

Verse 7

प्रत्यक्षं दृश्यते पुत्र द्विजशासनमक्षयम् । अविनाशो हि ताम्रस्य कारणं तत्र विद्यते

Nakikita nang hayagan, anak ko, na ang kasulatang pang-brāhmaṇa ay di-nasisira. Sapagkat may isang sanhi roon kung bakit ang tanso’y hindi napaparam.

Verse 8

वेदोक्तं सकलं यस्माद्विष्णुरेव हि कथ्यते । पुराणेषु च वेदेषु धर्मशास्त्रेषु भारत

Sapagkat ang lahat ng itinuturo ng Veda ay tunay na ipinahahayag na si Viṣṇu—O Bhārata—gayundin sa mga Purāṇa, sa mga Veda, at sa mga Dharmaśāstra.

Verse 9

सर्वत्र गीयते विष्णुर्नाना भावसमाश्रयः । नानादेशेषु धर्मेषु नानाधर्मनिषेविभिः

Sa lahat ng dako inaawit si Viṣṇu, nilalapitan sa sari-saring damdamin; sa iba’t ibang dharma ng iba’t ibang lupain, ng mga nagsasagawa ng iba’t ibang banal na pagtalima.

Verse 10

नानाभेदैस्तु सर्वत्र विष्णुरेवेति चिंत्यते । अवतीर्णः स वै साक्षात्पुराणपुरुषो त्तमः

Bagaman iniisip sa maraming pagkakaiba, sa lahat ng dako ito’y nauunawaan: “Si Viṣṇu lamang.” Siya’y tunay na nagkatawang-baba—ang Kataas-taasang Purusha na pinupuri ng mga Purāṇa.

Verse 11

देववैरिविनाशाय धर्मसंरक्षणाय च । तेनेदं शासनं दत्तमविनाशात्मकं सुत

Upang lipulin ang mga kaaway ng mga diyos at upang ingatan ang Dharma, ibinigay ang kautusang ito—di-nasisira sa likas nitong diwa, anak ko.

Verse 12

यस्य प्रतापादृषद स्तारिता जलमध्यतः । वानरैर्वेष्टिता लंका हेलया राक्षसा हताः

Sa kanyang kagitingan, ang mga bato’y pinalutang sa gitna ng tubig; ang Laṅkā ay pinaligiran ng mga unggoy; at ang mga Rākṣasa’y napatay nang walang hirap.

Verse 13

मुनिपुत्रं मृतं रामो यमलोकादुपानयत् । दुंदुभिर्निहतो येन कबंधोऽभिहतस्तथा

Muling ibinalik ni Rāma ang patay na anak ng isang muni, kahit mula sa kaharian ni Yama. Sa kanya napatay si Duṃdubhi, at gayundin napabagsak si Kabandha.

Verse 14

निहता ताडका चैव सप्तताला विभेदिताः । खरश्च दूषणश्चैव त्रिशिराश्च महासुरः

Napatay rin si Tāḍakā, at nabutas ang pitong punong tāla. Napuksa sina Khara at Dūṣaṇa, at pati si Triśiras, ang dakilang asura.

Verse 15

चतुर्दशसहस्राणि जवेन निहता रणे । तेनेदं शासनं दत्तमक्षयं न कथं भवेत्

Labing-apat na libo ang mabilis na napatay sa digmaan. Yamang ang utos na ito’y iginawad ng gayong dakila, paanong hindi ito magiging walang-kupas?

Verse 16

स्ववंशवर्णनं तत्र लिखित्वा स्वयमेव तु । देशकालादिकं सर्वं लिलेख विधिपूर्वकम्

Doon ay siya mismo ang sumulat ng salaysay ng sarili niyang angkan; at ayon sa wastong paraan, itinala niya ang lahat—lugar, panahon, at iba pang bagay.

Verse 17

स्वमुद्राचिह्नितं तत्र त्रैविद्येभ्यस्तथा ददौ । चतुश्चत्वारिंशवर्षो रामो दशरथात्मजः

Doon niya ito’y ipinagkaloob—na may tatak ng sarili niyang selyo—sa mga pantas na dalubhasa sa tatlong Veda. Si Rāma, anak ni Daśaratha, ay apatnapu’t apat na taong gulang.

Verse 18

तस्मिन्काले महाश्चर्यं संदत्तं किल भारत । तत्र स्वर्णोपमं चापि रौप्योपमम थापि च

Noong panahong yaon, O Bhārata, isang dakilang kababalaghan ang tunay na ipinagkaloob. May mga hiwagang kasingkinang ng ginto, at mayroon ding wari’y pilak.

Verse 19

उवाह सलिलं तीर्थे देवर्षिपितृतृप्तिदम् । स्ववंशनायकस्याग्रे सूर्येण कृतमेव तत्

Sa tīrtha, ang tubig ay iniluwal—nagbibigay-kasiyahan sa mga deva, mga r̥ṣi, at mga ninuno. Yaon ay tunay na isinagawa ni Sūrya sa harap ng pinuno ng sarili niyang angkan.

Verse 20

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रामो विष्णुं प्रपूज्य च । रामलेखविचित्रैस्तु लिखितं धर्मशासनम्

Nang makita ang dakilang kababalaghan, sinamba ni Rāma si Viṣṇu; at ang kautusan ng dharma ay inukit sa mga kahanga-hangang anyo ng sariling sulat ni Rāma.

Verse 21

यद्दृष्ट्वाथ द्विजाः सर्वे संसारभयबंधनम् । कुर्वते नैव यस्माच्च तस्मान्निखिलरक्षकम्

Pagkakita nito, ang lahat ng mga dvija ay hindi na lumilikha ng gapos na bunga ng takot sa saṃsāra. Kaya ito’y tagapagtanggol ng lahat.

Verse 22

ये पापिष्ठा दुराचारा मित्रद्रोहरताश्च ये । तेषां प्रबोधनार्थाय प्रसिद्धिमकरोत्पुरा

Yaong mga sukdulang makasalanan, masasama ang asal, at nalulugod sa pagtataksil sa mga kaibigan—upang sila’y magising, noon pa’y ipinamalita niya ito nang malawakan.

Verse 23

रामलेखविचित्रैस्तु विचित्रे ताम्रपट्टके । वाक्यानीमानि श्रूयंते शासने किल नारद

O Nārada, sa kahanga-hangang tanso na plakang may ukit at palamuti, naririnig ang mga salitang ito bilang banal na pahayag ng kaloob na maharlika.

Verse 24

आस्फोटयंति पितरः कथयंति पितामहाः । भूमिदोऽस्मत्कुले जातः सोऽस्मान्संतारयिष्यति

Pumalakpak sa galak ang mga Pitṛ, at ipinahahayag ng mga ninuno: “Isang tagapagkaloob ng lupa ang isinilang sa aming angkan—siya ang magtatawid at magliligtas sa amin.”

Verse 25

बहुभिर्बहुधा भुक्ता राजभिः पृथिवी त्वियम् । यस्ययस्य यदा भूमिस्तस्यतस्य तदा फलम्

Ang daigdig na ito’y pinakinabangan sa sari-saring paraan ng maraming hari; sinumang may hawak ng lupa sa panahong yaon, sa kanya rin noon ang bunga ng pag-aalaga at paggamit nito.

Verse 26

षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे वसति भूमिदः । आच्छेत्ता चानुमंता च तान्येव नरकं व्रजेत्

Sa animnapung libong taon, ang nagkaloob ng lupa’y nananahan sa langit; ngunit ang umaagaw nito, at ang pumapayag sa pag-agaw, sa gayunding panahon ay tutungo sa impiyerno.

Verse 27

संदंशैस्तुद्यमानस्तु मुद्गरैर्विनिहत्य च । पाशैः सुबध्यमानस्तु रोरवीति महास्वरम्

Pinahihirapan ng mga sipit, hinahampas ng mga pamukpok, at mahigpit na iginagapos ng mga lubid na panilo, siya’y humahagulhol sa Rorava na impiyerno sa napakalakas na daing.

Verse 28

ताड्यमानः शिरे दंडैः समालिंग्य विभावसुम् । क्षुरिकया छिद्यमानो रोरवीति महास्वनम्

Hinahampas sa ulo ng mga pamalo, pinipilit na yakapin ang naglalagablab na apoy, at hinihiwa ng labaha, siya ay tumatangis nang malakas sa Rorava.

Verse 29

यमदूतैर्महाघोरैर्ब्रह्मवृत्तिविलोपकः । एवंविधैर्महादुष्टैः पीड्यंते ते महागणैः

Ang sumisira sa kabuhayan ng isang Brāhmaṇa ay pinahihirapan ng mga kakila-kilabot na sugo ni Yama—ng malalaking hukbo ng napakasamang mga tagapagparusa.

Verse 30

ततस्तिर्यक्त्वमाप्नोति योनिं वा राक्षसीं शुनीम् । व्यालीं शृगालीं पैशाचीं महाभूतभयंकरीम्

Pagkatapos nito, siya ay mahuhulog sa pagiging hayop—o ipanganganak bilang demonyo, asong babae, ahas na babae, babaeng jackal, o piśācī—na nakakatakot tulad ng isang malaking multo.

Verse 31

भूमेरंगुलहर्ता हि स कथं पापमाचरेत् । भूमेरंगुलदाता च स कथं पुण्यमाचरेत्

Ang sinumang nagnanakaw ng kahit isang dangkal na lupa—paanong hindi siya magkakasala? At ang sinumang nag-aalay ng kahit isang dangkal na lupa—paanong hindi siya magkakamit ng kabutihan?

Verse 32

अश्वमेधसहस्राणां राजसूयशतस्य च । कन्याशतप्रदानस्य फलं प्राप्नोति भूमिदः

Ang nagbibigay ng lupa ay nagkakamit ng bungang katumbas ng isang libong sakripisyong Aśvamedha, isang daang sakripisyong Rājasūya, at pagkakaloob ng isang daang dalaga sa kasal.

Verse 33

आयुर्यशः सुखं प्रज्ञा धर्मो धान्यं धनं जयः । संतानं वर्द्धते नित्यं भूमिदः सुखमश्मुते

Sa nagkakaloob ng lupa ay pinagpapala: humahaba ang buhay, sumisikat ang mabuting pangalan, dumarami ang ligaya, talino, dharma, ani, yaman at tagumpay; at ang lahi’y laging umuunlad. Tunay na ang nagkakaloob ng lupa ay nakakamtan ang kagalingan.

Verse 34

भूमेरंगुलमेकं तु ये हरंति खला नराः । वंध्याटवीष्वतोयासु शुष्ककोटरवासिनः । कृष्णसर्पाः प्रजायंते दत्तदायापहारकाः

Yaong masasamang tao na nagnanakaw kahit isang daliring lapad ng lupa ay muling isisilang na maiitim na ahas—naninirahan sa tigang na gubat, sa lupang walang tubig, at sa tuyong guwang ng puno—sapagkat inaagaw nila ang bahaging ipinagkaloob bilang karampatang mana.

Verse 35

तडागानां सहस्रेण अश्वमेधशतेन वा । गवां कोटिप्रदानेन भूमिहर्त्ता विशुध्यति

Ang magnanakaw ng lupa ay nalilinis lamang sa pamamagitan ng (kapantay na) kabutihang dulot ng isang libong imbakan ng tubig, o sandaang sakripisyong Aśvamedha, o pag-aalay ng isang koro (crore) ng mga baka.

Verse 36

यानीह दत्तानि पुनर्धनानि दानानि धर्मार्थयशस्कराणि । औदार्यतो विप्रनिवेदितानि को नाम साधुः पुनराददीत

Sino ang tunay na banal na muling babawi ng mga kayamanang naibigay na rito—mga handog na nagdudulot ng dharma, kasaganaan at mabuting pangalan—na buong-loob na inialay at itinalaga sa mga brāhmaṇa?

Verse 37

चलदलदललीलाचंचले जीवलोके तृणलवलघुसारे सर्वसंसारसौख्ये । अपहरति दुराशः शासनं ब्राह्मणानां नरकगहनगर्त्तावर्तपातोत्सुको यः

Sa mundong may buhay—kumikislap na parang laro ng nanginginig na talulot ng lotus—kung saan ang lahat ng ligaya ng saṃsāra ay singgaan ng isang hibla ng damo, yaong taong alipin ng masamang pagnanasa na umaagaw sa kasulatang kaloob ng mga brāhmaṇa ay nagmamadaling tumungo sa pag-ikot na pagbagsak sa malalim na hukay ng impiyerno.

Verse 38

ये पास्यंति महीभुजः क्षितिमिमां यास्यंति भुक्त्वाखिलां नो याता न तु याति यास्यति न वा केनापि सार्द्धं धरा । यत्किंचिद्भुवि तद्विनाशि सकलं कीर्तिः परं स्थायिनी त्वेवं वै वसुधापि यैरुपकृता लोप्या न सत्कीर्तयः

Maaaring ingatan ng mga hari ang daigdig na ito at, matapos itong lubusang tamasahin, sila’y lilisan; ngunit ang lupa’y hindi sumasama kaninuman—hindi sa lumisan, hindi sa lumilisan, ni sa lilisan pa. Anumang nasa lupa ay may pagkaparam; tanging ang mabuting katanyagan ang tunay na nananatili. Kaya’t ang banal na puri ng mga nagpakabuti sa daigdig ay hindi kailanman mabubura.

Verse 39

एकैव भगिनी लोके सर्वेषामेव भूभुजाम् । न भोज्या न करग्राह्या विप्रदत्ता वसुंधरा

Iisa ang kapatid na babae sa daigdig para sa lahat ng mga hari: ang Vasundharā, ang Lupa. Ang lupang ipinagkaloob sa mga brāhmaṇa ay hindi dapat ariing tinatamasa, ni dapat singilin ng buwis.

Verse 40

दत्त्वा भूमिं भाविनः पार्थिवेशान्भूयोभूयो याचते रामचन्द्रः । सामान्योऽयं धर्मसेतुर्नृपाणां स्वे स्वे काले पालनीयो भवद्भिः

Matapos ipagkaloob ang lupa, si Rāmacandra ay paulit-ulit na namamanhik sa mga magiging panginoon ng daigdig: “Ito ang pangkalahatang tulay ng dharma para sa mga hari; sa kani-kaniyang panahon, ingatan at panatilihin ninyo ito.”

Verse 41

अस्मिन्वंशे क्षितौ कोपि राजा यदि भविष्यति । तस्याहं करलग्नोस्मि मद्दत्तं यदि पाल्यते

Kung sa angkang ito ay may sinumang haring lilitaw sa lupa, ako’y nakagapos sa kaniyang kamay—kung ang aking ipinagkaloob ay maingat na mapangangalagaan.

Verse 42

लिखित्वा शासनं रामश्चातुर्वेद्यद्विजोत्तमान् । संपूज्य प्रददौ धीमान्वसिष्ठस्य च सन्निधौ

Isinulat ni Rāma ang kasulatan ng pagkakaloob at, matapos parangalan nang wasto ang pinakadakilang mga brāhmaṇa na bihasa sa apat na Veda, ang marunong ay pormal na nagkaloob nito sa harap ni Vasiṣṭha.

Verse 43

ते वाडवा गृहीत्वा तं पट्टं रामाज्ञया शुभम् । ताम्रं हैमाक्षरयुतं धर्म्यं धर्मविभूषणम्

Sa pagsunod sa mapalad na utos ni Rāma, kinuha ng mga Vāḍava ang banal na plaka—tansong may mga titik na ginto—matuwid sa sarili at palamuti ng dharma.

Verse 44

पूजार्थं भक्तिकामार्थास्तद्रक्षणमकुर्वत । चंदनेन च दिव्येन पुष्पेण च सुगन्धिना

Upang sa pagsamba—at dahil sa debosyon at pagnanais na maglingkod—pinangalagaan nila iyon, na nag-aalay ng banal na paste ng sandal at mababangong bulaklak.

Verse 45

तथा सुवर्णपुष्पेण रूप्यपुष्पेण वा पुनः । अहन्यहनि पूजां ते कुर्वते वाडवाः शुभाम्

Gayundin, sa mga bulaklak na ginto—o muli, sa mga bulaklak na pilak—ang mga Vāḍava ay nagsasagawa ng mapalad na pagsamba araw-araw.

Verse 46

तदग्रे दीपकं चैव घृतेन विमलेन हि । सप्तवर्तियुतं राजन्नर्घ्यं प्रकुर्वते द्विजाः

Sa harap nito ay naglagay rin sila ng ilawan na may dalisay na ghee, O Hari—na may pitong mitsa; at ang mga dalawang-ulit na isinilang ay nagsasagawa ng arghya ayon sa wastong paraan.

Verse 47

नैवेद्यं कुर्वते नित्यं भक्तिपूर्वं द्विजोत्तमाः । रामरामेति रामेति मन्त्रमप्युच्चरंति हि

Araw-araw, ang mga pinakadakila sa dalawang-ulit na isinilang ay nag-aalay ng naivedya nang may debosyon; at inuusal din nila ang mantra, “Rāma, Rāma,” nang paulit-ulit.

Verse 48

अशने शयने पाने गमने चोपवेशने । सुखे वाप्यथवा दुःखे राममन्त्रं समुच्चरेत्

Sa pagkain, pagtulog, pag-inom, paglakad, o pag-upo man—sa ligaya man o dalamhati—lagi niyang bigkasin ang banal na Rāma-mantra.

Verse 49

न तस्य दुःखदौर्भाग्यं नाधिव्याधिभयं भवेत् । आयुः श्रियं बलं तस्य वर्द्धयंति दिने दिने

Sa gayong tao, wala nang pighati o kamalasan, ni takot sa pagdurusa at karamdaman; ang kanyang buhay, kasaganaan, at lakas ay lumalago araw-araw.

Verse 50

रामेति नाम्ना मुच्येत पापाद्वै दारुणादपि । नरकं नहि गच्छेत गतिं प्राप्नोति शाश्वतीम्

Sa mismong pangalang “Rāma” ay napapalaya ang tao kahit sa kakila-kilabot na kasalanan; hindi siya mapupunta sa impiyerno, kundi makakamtan ang walang-hanggang hantungan.

Verse 51

व्यास उवाच । इति कृत्वा ततो रामः कृतकृत्यममन्यत । प्रदक्षिणीकृत्य तदा प्रणम्य च द्विजान्बहून्

Sinabi ni Vyāsa: Pagkagawa nito, inakala ni Rāma na natupad na ang kanyang tungkulin; siya’y nagpradakṣiṇa at yumukod sa maraming mga pantas na dvija.

Verse 52

दत्त्वा दानं भूरितरं गवाश्वमहिषीरथम् । ततः सर्वान्निजांस्तांश्च वाक्यमेतदुवाच ह

Naghandog siya ng saganang dāna—mga baka, kabayo, kalabaw, at mga karwahe; pagkatapos ay kinausap niya ang lahat ng kanyang mga tao sa mga salitang ito.

Verse 53

अत्रैव स्थीयतां सर्वैर्यावच्चंद्रदिवाकरौ । यावन्मेरुर्महीपृष्ठे सागराः सप्त एव च

Manatili kayong lahat dito mismo—hangga’t nananatili ang Buwan at ang Araw; hangga’t nakatindig si Meru sa ibabaw ng lupa, at hangga’t umiiral ang pitong karagatan.

Verse 54

तावदत्रैव स्थातव्यं भवद्भिर्हि न संशयः । यदा हि शासनं विप्रा न मन्यंते नृपा भुवि

Kaya’t dito nga kayo dapat manatili—walang alinlangan—lalo na kapag ang mga hari sa lupa, O mga brāhmaṇa, ay hindi iginagalang ang matuwid na kautusan.

Verse 55

अथवा वणिजः शूरा मदमायाविमोहिताः । मदाज्ञां न प्रकुर्वंति मन्यंते वा न ते जनाः

O kaya, ang matatapang na mangangalakal—nalilinlang ng pagkalasing at daya—ay maaaring hindi tumupad sa aking utos, o yaong mga tao’y hindi man lamang kikilala rito.

Verse 56

तदा वै वायुपुत्रस्य स्मरणं क्रियतां द्विजाः । स्मृतमात्रो हनूमान्वै समागत्य करिष्यति

Kung magkagayon, O mga dalawang-ulit na isinilang, gunitain ninyo ang Anak ni Vāyu. Sa sandaling maalaala si Hanumān, tiyak na darating siya at gagawin ang nararapat.

Verse 57

सहसा भस्म तान्सत्यं वचनान्मे न संशयः । य इदं शासनं रम्यं पालयिष्यति भूपतिः

Sa isang iglap, gagawin niya silang abo—ito’y tunay; sa aking salita’y walang alinlangan. Datapwat ang haring mag-iingat sa marikit na kautusang ito…

Verse 58

वायुपुत्रः सदा तस्य सौख्यमृद्धिं प्रदास्यति । ददाति पुत्रान्पौत्रांश्च साध्वीं पत्नीं यशो जयम्

Ang Anak ni Vāyu ay laging magkakaloob sa kanya ng ligaya at kasaganaan. Ipinagkakaloob niya ang mga anak at mga apo, isang banal na asawa, dangal, at tagumpay.

Verse 59

इत्येवं कथयित्वा च हनुमंतं प्रबोध्य च । निवर्तितो रामदेवः ससैन्यः सपरिच्छदः

Pagkasabi nang gayon, at matapos turuan at gisingin si Hanumān, si Panginoong Rāma ay nagbalik—kasama ang kanyang hukbo at buong kasamahan.

Verse 60

वादित्राणां स्वनैर्विष्वक्सूच्यमानशुभागमः । श्वेतातपत्रयुक्तोऽसौ चामरैर्वी जितो नरैः । अयोध्यां नगरीं प्राप्य चिरं राज्यं चकार ह

Sa tunog ng mga tugtugin ay ipinahayag sa lahat ng dako ang kanyang mapalad na pagdating. May puting payong sa ibabaw, at pinapaypayan ng mga chāmara ng mga tagapaglingkod, narating niya ang lungsod ng Ayodhyā at naghari nang matagal.