Adhyaya 33

Verse 1

राम उवाच । जीर्णोद्धारं करिष्यामि श्रीमातुर्वचनादहम् । आज्ञा प्रदीयतां मह्यं यथादानं ददामि वः

Sinabi ni Rāma: “Sa utos ng aking kagalang-galang na ina, aking isasagawa ang pagpapanumbalik ng mga naluma at gumuho. Ipagkaloob ninyo sa akin ang inyong pagsang-ayon, upang maibigay ko sa inyo ang nararapat na mga handog sa wastong paraan.”

Verse 2

पात्रे दानं प्रदातव्यं कृत्वा यज्ञवरं द्विजाः । नापात्रे दीयते किंचिद्दत्तं न तु सुखावहम्

O mga dalawang-ulit-na-isinilang, ang kawanggawa ay dapat ibigay sa karapat-dapat na tatanggap matapos maisagawa ang dakilang yajña. Sa di-karapat-dapat ay huwag magbigay ng anuman, sapagkat ang gayong handog ay hindi nagbubunga ng kaligayahan o kabutihang-palad.

Verse 3

सुपात्रं नौरिव सदा तारयेदुभयोरपि । लोहपिंडोपमं ज्ञेयं कुपात्रं भञ्जनात्मकम्

Ang karapat-dapat na tatanggap ay tulad ng bangka—laging nakapagtatawid sa kapwa, sa nagbibigay at sa tumatanggap. Ngunit ang di-karapat-dapat ay dapat makilalang gaya ng tipak ng bakal: mapanira at nagdudulot ng kapahamakan.

Verse 4

जातिमात्रेण विप्रत्वं जायते न हि भो द्विजाः । क्रिया बलवती लोके क्रियाहीने कुतः फलम्

O mga dalawang-ulit-na-isinilang, hindi sa lahi lamang nagmumula ang tunay na pagiging brāhmaṇa. Sa daigdig na ito, ang wastong gawa at banal na pagsasagawa ang may lakas; kung walang pagsasagawa, saan magmumula ang bunga?

Verse 5

पूज्यास्तस्मात्पूज्यतमा ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । यज्ञकार्ये समुत्पन्ने कृपां कुर्वंतु सर्वदा

Kaya nga, ang mga brāhmaṇang nagsasalita ng katotohanan ay dapat parangalan—sila ang higit na karapat-dapat sa paggalang. Kapag sumapit ang mga tungkulin ng yajña, nawa’y lagi silang magpakita ng habag at magbigay ng tulong.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । ततस्तु मिलिताः सर्वे विमृश्य च परस्परम् । केचिदूचुस्तदा रामं वयं शिलोंछजीविकाः

Sinabi ni Brahmā: “Pagkaraan, nagtipon silang lahat at nag-usap-usap. May ilan na nagsabi kay Rāma: ‘Kami’y nabubuhay sa śiloñcha—pagpupulot ng natirang uhay—at sa pinakasapat na kabuhayan.’”

Verse 7

संतोषं परमास्थाय स्थिता धर्मपरायणाः । प्रतिग्रहप्रयोगेण न चास्माकं प्रयोजनम्

“Nakatatag sa sukdulang kasiyahan at nakatuon sa dharma, wala kaming pangangailangan na magsagawa ng pagtanggap ng mga kaloob.”

Verse 8

दशसूनासमश्चक्री दशचक्रिसमो ध्वजः । दशध्वजसमा वेश्या दशवेश्यासमो नृपः

“Ang may dalang cakra (cakrī) ay katumbas ng sampung katayan; ang may watawat ay katumbas ng sampung cakrī; ang isang courtesan ay katumbas ng sampung may watawat; at ang hari ay katumbas ng sampung courtesan.”

Verse 9

राजप्रतिग्रहो घोरो राम सत्यं न संशयः । तस्माद्वयं न चेच्छामः प्रतिग्रहं भया वहम्

“Ang pagtanggap ng kaloob mula sa hari ay kakila-kilabot, O Rāma—ito’y tunay, walang alinlangan. Kaya hindi namin ninanais ang gayong pagtanggap, sapagkat nagdadala ito ng takot at panganib.”

Verse 10

एकाहिका द्विजाः केचित्केचित्स्वामृतवृत्तयः । कुम्भीधान्या द्विजाः केचित्केचित्षट्कर्मतत्पराः

“May ilang brāhmaṇa na arawan ang pamumuhay; may ilan na nabubuhay sa kusang dumarating (na tila ‘sariling nektar’). May ilang brāhmaṇa na nag-iimpok ng bigas sa mga banga; at may ilan na masigasig sa anim na tradisyunal na tungkulin.”

Verse 11

त्रिमूर्तिस्थापिताः सर्वे पृथग्भावाः पृथग्गुणाः । केचिदेवं वदंति स्म त्रिमूर्त्याज्ञां विना वयम्

“Kaming lahat ay itinatag ng Trimūrti—bawat isa’y may sariling likas at sariling mga katangian. May ilan ngang nagsasabi: ‘Kung walang utos ng Trimūrti, wala kaming ginagawa.’”

Verse 12

प्रतिग्रहस्य स्वीकारं कथं कुर्याम ह द्विजाः । न तांबूलं स्त्रीकृतं नो ह्यद्मो दानेन भषितम्

“O mga dalawang-ulit na isinilang, paano namin tatanggapin ang mga handog? Ni hindi nga kami kumakain ng nganga na inihanda ng babae, ni kumakain ng anumang nadungisan ng (di-wastong) pagbibigay.”

Verse 13

रामेण ते यथान्यायं पूजिताः परया मुदा

“Sila’y pinarangalan ni Rāma ayon sa wastong tuntunin, na may sukdulang kagalakan.”

Verse 14

विमृश्य स तदा रामो वसिष्ठेन महात्मना । ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सस्मार गुरुणा सह । स्मृतमात्रास्ततो देवास्तं देशं समुपागमन् । सूर्यकोटिप्रतीकाशीवमानावलिसंवृताः

“Pagkaraan, si Rāma, matapos pagbulayan kasama ang dakilang si Vasiṣṭha, at kasama ang kanyang guru, ay inalaala at tinawag sina Brahmā, Viṣṇu, Śiva, at ang iba pa. Sa pag-alaala pa lamang, dumating ang mga diyos sa pook na iyon, napaliligiran ng maningning na mga pangkat, nagliliyab na wari’y liwanag ng sampung milyong araw.”

Verse 15

निवेदितं तु तत्सर्वं रामेणातिसुबुद्धिना

“Ang lahat ng iyon ay maayos na iniulat at iniharap ni Rāma, na lubhang marunong.”

Verse 16

अधिदेव्या वचनतो जीर्णोद्धारं करोम्यहम् । धर्मारण्ये हरिक्षेत्रे धर्मकूपसमीपतः

Sa utos ng namumunong Diyosa, aking isasagawa ang pagpapanumbalik ng nasira—dito sa Dharmāraṇya, sa Harikṣetra, malapit sa banal na balong tinatawag na Dharmakūpa.

Verse 17

ततस्ते वाडवाः सर्वे त्रिमूर्त्तीः प्रणिपत्य च । महता हर्षवृंदेन पूर्णाः प्राप्तमनोरथाः

Pagkaraan, ang lahat ng Vāḍava ay yumukod at nagpatirapa sa Trimūrti; napuno sila ng dakilang kagalakan, sapagkat natamo nila ang katuparan ng minimithing layon.

Verse 18

अर्घ्यपाद्यादिविधिना श्रद्धया तानपूजयन् । क्षणं विश्रम्य ते देवा ब्रह्मविष्णुशिवादयः

May pananampalataya, sinamba nila sila ayon sa mga ritwal na nagsisimula sa arghya at pādya. Pagkaraan, ang mga diyos—sina Brahmā, Viṣṇu, Śiva, at iba pa—ay nagpahinga roon sandali.

Verse 19

ऊचू रामं महाशक्तिं विनयात्कृतसंपुटम्

Pagkaraan, nagsalita sila kay Rāma, ang makapangyarihan, na nakatindig na may magkapatong na palad sa mapagpakumbabang pagpupugay.

Verse 20

देवा ऊचुः । देवद्रुहस्त्वया राम ये हता रावणादयः । तेन तुष्टा वयं सर्वे भानुवंशविभूषण

Wika ng mga diyos: “O Rāma, pinaslang mo ang mga kaaway ng mga diyos—si Rāvaṇa at ang iba pa. Kaya kaming lahat ay lubos na nalulugod, O hiyas ng lahing Solar.”

Verse 21

उद्धरस्व महास्थानं महतीं कीर्तिमाप्नुहि

Ipanumbalik mo ang dakilang banal na luklukan; at makakamtan mo ang malawak at di-kumukupas na karangalan.

Verse 22

लब्ध्वा स तेषामाज्ञां तु प्रीतो दशरथात्मजः । जीर्णोद्धारेऽनंतगुणं फलमिच्छन्निलापतिः

Nang matanggap niya ang kanilang utos, ang masayang anak ni Daśaratha—panginoon ng lupa—ay nagsimulang magpanumbalik ng guho, ninanais ang di-masukat at sari-saring bunga ng gayong gawain.

Verse 23

देवानां संनिधौ तेषां कार्यारंभमथाकरोत् । स्थंडिलं पूर्वतः कृत्वा महागिरि समं शुभम्

Sa harap ng mga diyos na yaon, sinimulan niya ang gawain; una niyang inihanda sa silangan ang isang mapalad na mataas na plataporma, kasinglawak ng isang dakilang bundok.

Verse 24

तस्योपरि बहिःशाला गृहशाला ह्यनेकशः । ब्रह्मशालाश्च बहुशो निर्ममे शोभनाकृतीः

Sa ibabaw nito ay nagtayo siya ng maraming panlabas na bulwagan at sari-saring bulwagang-tirahan; at muli’t muli niyang itinindig ang mariringal na Brahma-hall, mga gusaling may kagandahang anyo.

Verse 25

निधानैश्च समायुक्ता गृहोपकरणै र्वृताः । सुवर्णकोटिसंपूर्णा रसवस्त्रादिपूरिताः

Ang mga iyon ay nilagyan ng mga kayamanan at napalibutan ng mga kasangkapang pangbahay; punô ng mga koro-korong ginto, at sagana sa mga masasarap na pagkain, mga kasuotan, at iba pa.

Verse 26

धनधान्यसमृद्धाश्च सर्वधातुयुतास्तथा । एतत्सर्वं कारयित्वा ब्राह्मणेभ्यस्तदा ददौ

Sagana sa yaman at ani, at may lahat ng uri ng metal; matapos ayusin ang lahat ng ito, kanyang ipinagkaloob iyon sa mga brāhmaṇa.

Verse 27

एकैकशो दशदश ददौ धेनूः पयस्विनीः । चत्वारिंशच्छतं प्रादाद्ग्रामाणां चतुराधिकम्

Sa bawat isa, nagkaloob siya ng tig-sampung gatasang baka; at ipinagkaloob niya ang apatnaraan at apat na nayon.

Verse 28

त्रैविद्यद्विजविप्रेभ्यो रामो दशरथात्मजः । काजेशेन त्रयेणैव स्थापिता द्विजसत्तमाः

Si Rāma, anak ni Daśaratha, ay nagpatatag sa mga pinakadakilang brāhmaṇa—mga pantas ng tatlong Veda—sa pamamagitan ng tatluhang kaloob at paglalaan.

Verse 29

तस्मात्त्रयीविद्य इति ख्यातिर्लोके बभूव ह । एवंविधं द्विजेभ्यः स दत्त्वा दानं महाद्भुतम्

Kaya sa daigdig ay sumikat ang pangalang “Trayīvidya.” Sa pagbibigay niya sa mga dvija ng gayong kamangha-manghang handog, nagsagawa siya ng dakilang kawanggawa.

Verse 30

आत्मानं चापि मेने स कृतकृत्यं नरेश्वरः । ब्रह्मणा स्थापिताः पूर्वं विष्णुना शंकरेण ये

At ang haring iyon ay inakalang ganap na ang kanyang layon; sapagkat muli niyang itinatag ang mga banal na tuntunin at saligan na noon pang inilagay nina Brahmā, Viṣṇu, at Śaṅkara.

Verse 31

ते पूजिता राघवेण जीर्णोद्धारे कृते सति । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा ये वणिग्वराः

Nang maisagawa na ang pagpapanumbalik sa mga gusaling nangaluma, pinarangalan ni Rāghava ang mga dakilang mangangalakal—mga nagtatamasa ng yaman ng mga baka; sila’y tatlumpu’t anim na libo.

Verse 32

शुश्रूषार्थं प्रदत्ता वै देवैर्हरिहरादिभिः । संतुष्टेन तु शर्वेण तेभ्यो दत्तं तु चेत नम्

Tunay nga, alang-alang sa tapat na paglilingkod, ipinagkaloob ng mga diyos—nangunguna sina Hari at Hara—ang mga parangal na ito. At nang masiyahan si Śarva (Śiva), ito’y ipinagkaloob sa kanila bilang pinagtibay na kaloob.

Verse 33

श्वेताश्वचामरौ दत्तौ खङ्गं दत्तं सुनिर्मलम् । तदा प्रबोधितास्ते च द्विजशुश्रूषणाय वै

Ipinagkaloob ang isang puting kabayo at isang pares ng cāmara (pamaypay na buntot-yak), at iginawad ang isang walang-dungis na espada. Pagkaraan, sila man ay tinuruan—tunay nga—para sa tapat na paglilingkod sa mga dvija (dalawang-ulit na isinilang na Brahmin).

Verse 34

विवाहादौ सदा भाव्यं चामरै मंगलं वरम् । खङ्गं शुभं तदा धार्य्यं मम चिह्नं करे स्थितम्

Sa kasalan at sa iba pang mapalad na pasimula, laging ipamalas ang dakilang pagpapala ng mga cāmara. Pagkaraan, dalhin ang mapalad na espada—aking sagisag—na nakahimpil sa kamay.

Verse 35

गुरुपूजा सदा कार्या कुलदेव्याः पुनःपुनः । वृद्ध्यागमेषु प्राप्तेषु वृद्धि दायकदक्षिणा

Laging isagawa ang pagsamba sa guru, at paulit-ulit ang pagsamba sa kuladevi (diyosa ng angkan). Kapag dumarating ang mga pagkakataon ng pag-unlad at kasaganaan, maghandog ng dakṣiṇā na nagbibigay ng higit pang paglago.

Verse 36

एकादश्यां शनेर्वारे दानं देयं द्विजन्मने । प्रदेयं बालवृद्धेभ्यो मम रामस्य शासनात्

Sa ikalabing-isang araw ng buwan (Ekādaśī), kapag tumapat sa Sabado, magbigay ng kawanggawa sa mga dvija (dalawang-ulit na isinilang). Ibahagi rin ito sa mga bata at sa matatanda—ayon sa utos ko, ni Rāma.

Verse 37

मंडलेषु च ये शुद्धा वणिग्वृत्तिरताः पराः । सपादलक्षास्ते दत्ता रामशासनपालकाः

At yaong mga dalisay sa kani-kanilang mga lalawigan, mga dakilang taong nakatuon sa hanapbuhay ng mga mangangalakal—sila, na isang laksa at sangkapat, ay itinalaga bilang mga tagapag-ingat ng kautusan ni Rāma.

Verse 38

मांडलीकास्तु ते ज्ञेया राजानो मंडलेश्वराः । द्विज शुश्रूषणे दत्ता रामेण वणिजां वराः

Sila’y dapat makilalang mga māṇḍalīka—mga hari, mga panginoon ng mga lalawigan. Ang pinakamahuhusay sa mga mangangalakal ay itinalaga ni Rāma para sa tapat na paglilingkod sa mga dvija (dalawang-ulit na isinilang).

Verse 39

चामरद्वितयं रामो दत्तवान्खड्गमेव च । कुलस्य स्वामिनं सूर्यं प्रतिष्ठाविधिपूर्वकम्

Nagkaloob si Rāma ng isang pares ng cāmara (pamayang yak) at gayundin ng isang tabak. At ayon sa wastong ritwal ng pagtatalaga, itinindig niya si Sūrya, ang panginoon ng angkan.

Verse 40

ब्रह्माणं स्थापयामास चतुर्वेदसमन्वितम् । श्रीमातरं महाशक्तिं शून्यस्वामिहरिं तथा

Itinatag niya si Brahmā, na ganap sa apat na Veda. Itinatag din niya si Śrīmātṛ, ang Mapalad na Ina—ang Dakilang Kapangyarihan—at gayundin si Śūnyasvāmi-Hari.

Verse 41

विघ्नापध्वंसनार्थाय दक्षिणद्वारसंस्थितम् । गणं संस्थापयामास तथान्याश्चैव देवताः

Upang mapawi ang mga hadlang, itinalaga niya sa timog na tarangkahan ang isang Gaṇa-deva; at gayon din, itinatag niya ang iba pang mga diyos.

Verse 42

कारितास्तेन वीरेण प्रासादाः सप्तभूमिकाः । यत्किं चित्कुरुते कार्यं शुभं मांगल्यरूपकम्

Sa utos ng bayaning iyon, itinayo ang mga palasyong may pitong palapag. At anumang gawain ang isinasagawa—na mapalad at may anyong pang-mangala—

Verse 43

पुत्रे जाते जातके वान्नाशने मुंडनेऽपि वा । लक्षहोमे कोटिहोमे तथा यज्ञक्रियासु च

Sa pagsilang ng anak na lalaki, sa ritong jātakarma, sa unang pagpapakain, at maging sa pag-aahit ng ulo; sa paghahandog ng sandaang libo at ng isang crore, at sa mga gawaing yajña—

Verse 44

वास्तुपूजाग्रहशांत्योः प्राप्ते चैव महोत्सवे । यत्किंचित्कुरुते दानं द्रव्यं वा धान्यमुत्तमम्

Kapag isinasagawa ang pagsamba sa Vāstu at ang pagpapayapa sa mga planeta, at kapag dumarating ang dakilang kapistahan—anumang kawanggawang ibinibigay, maging yaman o piling butil—

Verse 45

वस्त्रं वा धेनवो नाथ हेम रूप्यं तथैव च । विप्राणामथ शूद्राणां दीनानाथांधकेषु च

O Panginoon, maging kasuotan o mga baka, gayundin ang ginto at pilak—bilang handog sa mga Brāhmaṇa, at pati sa mga Śūdra, at sa dukha, sa walang kanlungan, at sa mga bulag.

Verse 46

प्रथमं बकुलार्कस्य श्रीमातुश्चैव मानवः । भागं दद्याच्च निर्विघ्नकार्यसिद्ध्यै निरन्तरम्

Una, ang tao’y maghandog ng bahagi kay Bakulārka at gayundin kay Śrīmātṛ, upang ang kanyang gawain ay magtagumpay nang tuluy-tuloy at walang sagabal.

Verse 47

वचनं मे समुल्लंघ्य कुरुते योऽन्यथा नरः । तस्य तत्कर्मणो विघ्नं भविष्यति न संशयः

Ngunit ang sinumang tao na lumalabag sa aking bilin at kumikilos nang iba, sa mismong gawaing iyon ay darating ang mga hadlang—walang alinlangan.

Verse 48

एवमुक्त्वा ततो रामः प्रहृष्टेनांतरात्मना । देवानामथ वापीश्च प्राकारांस्तु सुशोभनान्

Pagkasabi nito, si Rāma—na ang kalooban ay lubhang nagalak—ay saka nag-ayos ng mga dambana para sa mga diyos, pati ng mga balon at hagdang-balon, at ng magagandang pader na nakapalibot.

Verse 49

दुर्गोपकरणैर्युक्तान्प्रतोलीश्च सुविस्तृताः । निर्ममे चैव कुंडानि सरांसि सरसीस्तथा

Gumawa rin siya ng malalapad na tarangkahan na may mga kagamitang pangkuta; at lumikha siya ng mga banal na tangke, mga lawa, at mga sapaing-lawa rin.

Verse 50

धर्मवापीश्च कूपांश्च तथान्यान्देवनिर्मितान् । एतत्सर्वं च विस्तार्य धर्मारण्ये मनोरमे

Sa kaaya-ayang Dharmāraṇya, pinalawak niya ang lahat ng ito—mga Dharmavāpī (matuwid na hagdang-balon), mga balon, at iba pang gawang sinasabing nilikha ng mga diyos.

Verse 51

ददौ त्रैविद्यमुख्येभ्यः श्रद्धया परया पुनः । ताम्रपट्टस्थितं रामशासनं लोपयेत्तु यः

Muling nagkaloob siya, taglay ang sukdulang pananampalataya, sa mga pangunahing Brāhmaṇa na dalubhasa sa tatlong Veda. Datapuwa’t sinumang magbura o magpawalang-bisa sa utos ni Rāma na nakaukit sa tapyas na tanso, nagkakamit ng mabigat na kasalanan.

Verse 52

पूर्वजास्तस्य नरके पतंत्यग्रे न संततिः । वायुपुत्रं समाहूय ततो रामोऽब्रवीद्वचः

Ang kanyang mga ninuno ang unang mahuhulog sa impiyerno, at siya’y mawawalan ng salinlahi. Pagkaraan, ipinatawag ni Rāma ang Anak ni Vāyu at nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 53

वायुपुत्र महावीर तव पूजा भविष्यति । अस्य क्षेत्रस्य रक्षायै त्वमत्र स्थितिमाचर

“O Anak ni Vāyu, dakilang bayani—itatatag ang iyong pagsamba. Upang mapangalagaan ang banal na kṣetra na ito, manahan ka rito at manatiling tagapagbantay.”

Verse 54

आंजनेयस्तु तद्वाक्यं प्रणम्य शिरसादधौ । जीर्णोद्धारं तदा कृत्वा कृतकृत्यो बभूव ह

Si Āñjaneya, yumukod, ay tinanggap ang mga salitang iyon sa ibabaw ng kanyang ulo. Pagkaraan, nang maisagawa niya ang pagpapanumbalik sa mga nagiba at naluma, siya’y naging ganap na natupad ang tungkulin.

Verse 55

श्रीमातरं तदाभ्यर्च्य प्रसन्नेनांतरात्मना । श्रीमातरं नमस्कृत्य तीर्थान्यन्यानि राघवः

Pagkaraan, sinamba ni Rāghava si Śrī Mātā, taglay ang pusong payapa sa kalooban. Matapos yumukod kay Śrī Mātā, nagpatuloy siya patungo rin sa iba pang mga banal na tīrtha.

Verse 56

तेऽपि देवाः स्वकं स्थानं ययुर्बह्मपुरोगमाः

Ang mga diyos na iyon man ay nagbalik sa kani-kanilang tahanang-loka, na si Brahmā ang nangunguna sa kanila.

Verse 57

दत्त्वाशिषं तु रामाय वांछितं ते भविष्यति । रम्यं कृतं त्वया राम विप्राणां स्थापनादिकम्

Pagkaloob ng pagpapala kay Rāma, sinabi nila: “Matutupad ang iyong minimithi. O Rāma, marilag ang iyong ginawa—ang pagtatatag sa mga Brāhmaṇa at ang pag-aayos ng kailangan para sa kanilang ikabubuhay.”

Verse 58

अस्माकमपि वात्सल्यं कृतं पुण्यवता त्वया । इति स्तुवंतस्ते देवाः स्वानि स्थानानि भेजिरे

“Maging sa amin ay ipinamalas mo ang mapagkalingang pag-ibig, O mapagpala.” Sa gayong pagpupuri kay Rāma, ang mga diyos na iyon ay lumisan tungo sa kani-kanilang tahanan.