Sarga 63

Verse 1

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह।।।।

Pagkaraan, nakita ng toro sa mga vanara si Sugriva ang isang vanarang nakadapa sa paanan niya, noo’y nakadikit sa lupa; nabagabag ang kanyang puso at sinabi niya ang mga salitang ito.

Verse 2

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम।अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम्।।।।

Bumangon ka, bumangon—bakit ka nagpatirapa sa aking mga paa? Huwag kang matakot, O magiting; sabihin mo sa akin ang lahat, ayon sa katotohanan.

Verse 3

स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्।।।।

Nang mapanatag siya dahil sa dakilang-loob na si Sugrīva, tumindig ang lubhang marunong na si Dadhimukha at nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 4

नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना।वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः।।।।

“O Hari, hindi noong panahon ni Ṛkṣarāja, ni sa iyong panahon, ni maging kay Vāli, kailanman ay hindi pinahintulutang malayang pasukin ang kakahuyang ito—ngunit winasak at kinain ito ng mga vānara.”

Verse 5

एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः।मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च।।।।

“Kahit pinigil sila nang marahas ng mga tagapagbantay ng gubat, binalewala kami ng mga vānara; iniisip lamang ang pulot, patuloy silang kumakain at umiinom.”

Verse 6

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि।।।।

Ang ilan ay itinatapon pa ang natira; ang iba nama’y patuloy na kumakain; at kapag sinasaway, silang lahat ay nagpapakita ng pagmamataas—itinataas ang mga kilay sa paghamon.

Verse 7

इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः।वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः।।।।

Nang tangkain ng mga bantay na pigilan sila at itaboy palabas ng halamanan, ang mga pangunahing Vānara—lalo pang nagngitngit at nakadamang nilapastangan—ay nagalit at ginulo ang mga bantay.

Verse 8

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ।संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः।।।।

Pagkaraan, O dakilang Vānara, maraming magigiting na unggoy—namumula ang mga mata sa poot—ang nagtaboy sa mga bantay dahil sa kanilang galit.

Verse 9

पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः।प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः।।।।

May ilan na sinampal ng mga kamay, may ilan na tinuhod; may ilan na kinaladkad ayon sa kanilang nais, at ipinahiya pa sa maruruming pang-aalipusta.

Verse 10

एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते।।।।

Ganyan nga, kahit ikaw ang aming panginoon at naririto, yaong mga bayani ay nakipaghamok sa mga bantay at, ayon sa kanilang nais, nilamon ang buong Madhuvana.

Verse 11

एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा।।।।

Habang ganito ang pag-uulat kay Sugriva, ang toro sa mga vanara, si Lakshmana—dakilang pantas at pumatay sa mga kampeon ng kaaway—ay nagtanong sa kanya.

Verse 12

किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्।।।।

‘O Hari, bakit dumulog sa iyo ang vanarang ito, ang tagapagbantay ng kakahuyan? Sa dalamhati, tungkol sa anong bagay siya nagsasalita?’

Verse 13

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।

Nang sa gayon ay masabihan ng marangal na Lakṣmaṇa, si Sugrīva—dalubhasa sa pananalita—ay sumagot kay Lakṣmaṇa ng ganitong mga salita.

Verse 14

आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः।।।।विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।

‘Kagalang-galang na Lakṣmaṇa,’ wika niya, ‘iniulat ng bayaning unggoy na si Dadhimukha na ang pulot ay nakain ng mga magigiting na vānara na pinangungunahan ni Aṅgada—yaong mga pangunahing mandirigmang unggoy na nagbalik matapos magsiyasat sa timog na dako.’

Verse 15

नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।।।

Hindi magkakaroon sa kanila ng ganitong kilos kung hindi pa natatamo ang kanilang layunin.

Verse 16

नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।5.63.15।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।5.63.16।।

Pagbalik nila, sinalakay nga nila ang Madhuvana; nilapastangan at winasak ang buong kakahuyan, at pinakinabangan ng mga vānara—kaya’t mauunawaan ang kanilang katapangan sa ganitong kalagayan.

Verse 17

वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः।दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।।।

Kung sa gayong paraan ay nakapasok sila sa kakahuyan, natupad na ng mga vānara ang kanilang gawain. Walang alinlangan: nakita na ang Mahal na Ginang—ni hindi ng iba kundi ni Hanumān.

Verse 18

न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे।।।।व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।

Walang ibang tunay na sapat na kasangkapan sa gawaing ito kundi si Hanumān. Sa pinakadakila sa mga vānara ay matatag na nananahan ang tagumpay sa pagkilos, wastong paghatol, matibay na pagsisikap, lakas, at subok na kakayahan.

Verse 19

जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः।।।।हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।

Kung saan si Jāmbavān ang namumuno, naroon ang makapangyarihang Aṅgada, at si Hanumān ang gumagabay—hindi maaaring maging iba ang kahihinatnan kundi tagumpay.

Verse 20

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल।।5.63.20।।वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः।

Sinasabing winasak nga ang Madhuvana ng mga bayani na pinangungunahan ni Aṅgada; at nang subukin silang pigilan ng mga bantay na magkakasama, sila’y pinabagsak sa hampas ng mga tuhod.

Verse 21

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।।।।नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः।

Dahil dito siya naparito upang magsalita—ang matamis magsalita na unggoy, bantog sa kagitingan, na ang pangalan ay Dadhimukha.

Verse 22

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।।।।अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः।

Nakita na si Sītā, O makapangyarihang bisig na Saumitri; masdan mo ang katotohanan. Kaya’t ang lahat ng mga vānara, pagbalik, ay umiinom ng pulot.

Verse 23

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।।।।वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः।

O pinakadakila sa mga lalaki, ang mga bantog na naninirahan sa gubat ay hindi lalapastangan sa banal at kahanga-hangang kakahuyang ito—na ipinagkaloob bilang biyaya—kung hindi nila nakita si Vaidehī.

Verse 24

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।।।

Pagkaraan, ang matuwid na si Rāma, kasama si Lakṣmaṇa, ay lubhang nagalak nang marinig ang mga salita ni Sugrīva—kaaya-aya sa pandinig; at ang makapangyarihang Lakṣmaṇa man ay napuspos ng tuwa.

Verse 25

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।5.63.24।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।5.63.25।।

“O Hari, hindi noong panahon ni Ṛkṣarāja, ni sa iyong panahon, ni maging kay Vāli, kailanman ay hindi pinahintulutang malayang pasukin ang kakahuyang ito—ngunit winasak at kinain ito ng mga vānara.”

Verse 26

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च।वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।।।।

Nang marinig ang ulat ni Dadhimukha, si Sugrīva ay labis na nagalak at muling sumagot sa tagapagbantay ng kakahuyan.

Verse 27

प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः।मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।।।।

‘Ako’y nalulugod na kanilang napagsayahan ang kakahuyan—sapagkat ginawa iyon ng mga nakatupad na sa kanilang tungkulin. Pinatatawad ang kanilang asal; tunay ngang mapapatawad yaong sa mga nakaganap na ng gawain.’

Verse 28

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्।।5.63.28।।

‘Nais kong agad na makita ang mga vānarang naninirahan sa mga sanga, na pinangungunahan ni Hanumān—may pagmamataas na tulad ng hari ng mga hayop—na nakamit na ang layon; at kasama ng dalawang Rāghava, marinig ang kanilang pagsisikap sa pagkakatuklas kay Sītā.’

Verse 29

प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द।।।।

Nang makita ng hari ng mga Vānara ang dalawang prinsipe—si Rāma at Lakṣmaṇa—na nag-uumapaw ang galak sa mga mata at nagtagumpay sa layon, siya man ay lubhang nagalak; nanginginig sa tuwa ang bawat sangkap, batid niyang nalalapit na ang ganap na tagumpay.