Previous Verse
Next Verse

Shloka 43

किष्किन्धाप्रवेशः—लक्ष्मणस्य कोपः, तारासान्त्वम्, सुग्रीवदर्शनम्

Lakshmana Enters Kishkindha: Anger, Tara’s Mediation, and Sugriva Encountered

किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः।भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे।।।।

kim ayaṃ kāma-vṛttas te lupta-dharmārtha-saṅgrahaḥ | bhartā bhartṛ-hite yukte na cainam avabuddhyase ||

Bakit ang iyong asawa’y namumuhay ayon sa pita, at pinabayaan ang wastong pagsasakatuparan ng dharma at artha? Ikaw na nakatuon sa kanyang kapakanan—bakit hindi mo ito nakikilala?

किम्why
किम्:
Prayojana/Hetu (प्रयोजन/हेतु)
TypeNoun
Rootkim (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Napuṃsakalिङ्ग, Prathamā/Dvitīyā, Ekavacana; interrogative used adverbially (why)
अयम्this (man)
अयम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootidam (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Puṃliṅga, Prathamā, Ekavacana
कामवृत्तःdriven by desire
कामवृत्तः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकाम (प्रातिपदिक) + वृत्त (कृदन्त; √वृत्)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; Tatpuruṣa: kāme vṛttaḥ (acting by desire)
तेyour
ते:
Sambandha/Ṣaṣṭhī (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottvad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Ṣaṣṭhī, Ekavacana
लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहःwho has lost regard for dharma and artha
लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootलुप्त (कृदन्त; √लुप्) + धर्म (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक) + सङ्ग्रह (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana; Bahuvrīhi: luptaḥ dharmārthasaṅgrahaḥ yasya (one whose collection of dharma and artha is lost)
भर्ताhusband
भर्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga, Prathamā, Ekavacana
भर्तृहितेin the husband's welfare
भर्तृहिते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक) + हित (प्रातिपदिक)
FormNapuṃsakalिङ्ग, Saptamī, Ekavacana; Tatpuruṣa: bhartuḥ hitam (husband's welfare)
युक्तेengaged
युक्ते:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootयुक्त (कृदन्त; √युज्)
FormPuṃliṅga, Saptamī, Ekavacana; agreeing with (implicit) भर्तरि/अयम्: 'when he is engaged'
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
FormNiṣedha-nipāta (negation)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
FormSamucchaya-nipāta (conjunction)
एनम्him
एनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootenad (प्रातिपदिक)
FormSarvanāma, Puṃliṅga, Dvitīyā, Ekavacana
अवबुद्ध्यसेyou understand/recognize
अवबुद्ध्यसे:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootava-√बुध् (धातु)
FormLaṭ-lakāra, Madhyama-puruṣa (2nd person/मध्यमपुरुष), Ekavacana; ātmanepada

'O lady, your husband engrossed in sensual pleasures, has lost sight of dharma and artha. Why don't you understand it in the interest of your husband whose well-wisher you are?

L
Lakṣmaṇa
T
Tārā
S
Sugrīva

FAQs

Dharma requires governance of kāma: pleasure must not eclipse duty (dharma) and responsible governance/prosperity (artha).

Lakṣmaṇa challenges Tārā regarding Sugrīva’s indulgence and failure to uphold the promised assistance to Rāma.

Moral clarity and insistence on duty—Lakṣmaṇa articulates the hierarchy of life-goals where dharma leads.