Sarga 43
गङ्गावतरणम् (The Descent of the Gaṅgā and Bhagiratha’s Fulfilment)
बालकाण्ड
Ipinagpapatuloy ni Viśvāmitra ang pagtuturo kay Rāma sa pagsasalaysay ng matinding tapas ni Bhagiratha at ng maingat na pagbaba ng banal na Gaṅgā. Pagkaalis ni Brahmā, nagtiyaga si Bhagiratha sa loob ng isang taon, nakatindig na nakasuporta sa dulo ng daliri ng paa, at nanalangin kay Śiva na pigilan ang nakalululang lakas ng ilog na mula sa bundok. Nalugod si Śiva at tinanggap ang Gaṅgā sa kaniyang ulo; subalit sa sandaling pagmamataas, sinikap ni Gaṅgā na lamunin si Śiva at bumagsak sa kailaliman, kaya’t siya’y naipit sa masalimuot na buhol ng kaniyang mga buhok hanggang muling magsagawa ng austeridad si Bhagiratha. Nang pakawalan ni Śiva ang tubig patak-patak, naging Bindusaras ang Gaṅgā at nahati sa pitong agos: tatlo sa silangan (Hlādini, Pāvanī, Nalinī), tatlo sa kanluran (Sucakṣu, Sītā, Sindhu), at ang ikapito’y sumunod sa karwahe ni Bhagiratha. Nasaksihan ito ng mga diyos, ṛṣi, gandharva, yakṣa, siddha, at mga nilalang sa tubig, sa liwanag na tila kidlat at sa ningning na walang ulap. Sa pagdaloy, nabangga ng Gaṅgā ang yajña ni ṛṣi Jahnu; sa galit ay ininom niya ang kaniyang tubig, at kalaunan ay pinalaya ito mula sa kaniyang mga tainga, kaya’t tinawag siyang Jāhnavī, “anak ni Jahnu.” Sa huli, sinundan ng Gaṅgā si Bhagiratha hanggang sa karagatan at sa mga ilalim na daigdig upang hugasan ang abo ng mga anak ni Sagara, ipinagkaloob sa kanila ang paglilinis at pag-akyat sa langit—pagpapatunay sa ugnayan ng ritwal, banal na tubig, at kaligtasan.
Shlokas
Verse 1
देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम्।कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत।।।।
O Rāma, nang makaalis na ang Diyos ng mga diyos, si Bhagīratha ay nagsagawa ng matinding tapasya sa loob ng isang taon, pinipisil ang lupa sa dulo ng kaniyang malaking hinlalaki sa matatag na pagninilay.
Verse 2
अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृत:।उमापति: पशुपती राजानमिदमब्रवीत्।।।।
Nang maganap ang isang taon, si Paśupati—ang Panginoon ni Umā, na sinasamba ng lahat ng daigdig—ay nagsalita sa hari ng ganito.
Verse 3
प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम्।शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम्।।।।
“Nalulugod ako sa iyo, O pinakadakila sa mga tao; gagawin ko ang minamahal mong kahilingan. Sa aking ulo ay papasanin ko ang anak na babae ng Hari ng mga Bundok.”
Verse 4
ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता।तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम्।।।।आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत।
Pagkaraan, si Gaṅgā—ang panganay na anak ni Himavat, na sinasamba ng lahat ng daigdig—ay nag-anyong napakalawak at nagtaglay ng di-matitiis na bilis; at, O Rāma, bumagsak mula sa langit sa mapalad na ulo ni Śiva.
Verse 5
अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा।।।।विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्।
Nagmuni-muni ang diyosang Gaṅgā, na sadyang mahirap pigilan: “Sa lakas ng aking agos, aagawin ko si Śaṅkara at lulubog ako sa Pātāla.”
Verse 6
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हर:।।।।तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा।
Nang malaman ni Bhagavān Hara ang kanyang pagmamataas, nag-alab ang Kanyang galit; at ang Tatlong-Matang Panginoon ay nagpasya na siya’y ilihim at pigilin ang kanyang pagdaloy.
Verse 7
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि।।।।हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे।
O Rāma, ang banal na Gaṅgā ay bumagsak doon sa sagradong ulo ni Rudra—sa yungib na tila kailaliman ng kanyang jata, na lawak ay gaya ng Himavat.
Verse 8
सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता।।।।नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता।
Nagsikap man siya sa lahat ng paraan, hindi niya nagawang marating ang lupa; nalito at naipit sa masalimuot na jata, wala siyang natagpuang daanan palabas.
Verse 9
तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून्।।।।तामपश्यन्पुनस्तत्र तप: परममास्थित:।
Doon mismo, ang diyosa ay gumala sa loob ng maraming taon; at si Bhagiratha, nang hindi siya makita roong lumilitaw, ay muling nagsagawa ng pinakamataas na tapasya.
Verse 10
अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन।।।।विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसर: प्रति।
O ligaya ng angkan ni Raghu, dahil sa tapasyang ito ay labis na nalugod si Śiva; kaya’t pinalaya ni Hara ang Gaṅgā at pinadaloy siya patungo sa Bindusaras.
Verse 11
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे।।।।ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा।तिस्र: प्राचीं दिशं जग्मु: गङ्गाश्शिवजलाश्शुभा:।।।।
Nang pinakawalan si Gaṅgā, pitong batis ang sumilang. Tatlong mapalad na agos—Hlādinī, Pāvanī, at Nalinī—ang dumaloy sa silangan, taglay ang pinagpalang tubig ni Śiva.
Verse 12
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे।।1.43.11।। ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा।तिस्र: प्राचीं दिशं जग्मु: गङ्गाश्शिवजलाश्शुभा:।।1.43.12।।
Nang pinakawalan si Gaṅgā, pitong batis ang sumilang. Tatlong mapalad na agos—Hlādinī, Pāvanī, at Nalinī—ang dumaloy sa silangan, taglay ang pinagpalang tubig ni Śiva.
Verse 13
सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी।तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मु: प्रतीचीं तु शुभोदका:।।।।
Ang Suchakṣu, ang Sītā, at ang dakilang ilog na Sindhu—ang tatlong ito, na may mapalad na tubig—ay dumaloy patungo sa kanlurang dako.
Verse 14
सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम्।भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थित:।।।।प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत्।
Ang ikapitong agos sa kanila ay sumunod kay Haring Bhagīratha. Ang maharlikang rishi, nagliliwanag sa dakilang ningning, ay sumakay sa isang banal na karwaheng makalangit at nagmadaling nanguna—at si Gaṅgā nama’y sumunod sa kanya.
Verse 15
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता।। ।।व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम्।
Mula sa langit ay bumagsak ito sa ulo ni Śaṅkara; mula roon ay lumapag sa lupa. At ang tubig ay rumagasa roon, na wari’y pinangungunahan ng matinding ugong na umaalingawngaw.
Verse 16
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा।।।।पतद्भि: पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा।
Noon ang daigdig ay nagningning, napuno ng mga kawan ng isda at pagong, ng mga pangkat ng śiṃśumāra, at ng iba pang nilalang—may mga bumabagsak at may mga nakabagsak na—sa gitna ng paglusong na iyon.
Verse 17
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा।।।।व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा।
Pagkaraan, ang mga devarṣi at gandharva, ang mga yakṣa at mga pangkat ng siddha, ay tumingin doon nang may pagkamangha, habang si Gaṅgā ay bumababa mula sa langit patungo sa lupa.
Verse 18
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा।।।।पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिता:।
Noon ang mga diyos ay naroon na nakapuwesto—ang ilan sa mga vimāna na kasinglaki ng mga lungsod, ang ilan ay nakasakay sa mga kabayo at sa mga dambuhalang elepante—at paikot-ikot na lumilipad sa pananabik.
Verse 19
तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम्।।।।दिदृक्षवो देवगणा: समीयुरमितौजस:।
Upang masilayan ang pinakadakila at pinakakamangha-manghang pagbaba ni Gaṅgā sa daigdig, nagtipon ang mga pangkat ng mga deva, na may di-masukat na kaningningan.
Verse 20
सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा।।।।शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम्।
Habang nagmamadaling dumarating ang mga pangkat ng mga deva, ang ulap-na-walang langit ay nagningas sa liwanag ng kanilang mga hiyas, na wari’y sandaang araw ang sumisikat doon.
Verse 21
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलै:।।।।विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा।
Noon, ang langit ay waring nagkalat na parang mga kidlat—napupuno, animo’y, ng mga liksiing isda, mga śiṃśumāra, at mga pulutong ng mga ahas.
Verse 22
पाण्डरैस्सलिलोत्पीडै: कीर्यमाणैस्सहस्रधा।।।।शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवै:।
Sa puting pag-alsa ng bula ng tubig na nagkakalat sa di-mabilang na paraan, ang tanawin ay waring ang langit mismo’y napupuno ng mga ulap ng taglagas at mga kawan ng mga hansang lumulutang.
Verse 23
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम्।।।।विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनै:।
Sa ilang dako’y rumaragasa itong napakabilis; sa iba nama’y dumadaloy na paikot-ikot; sa ilang bahagi’y lumalapad, sa iba’y yumuyuko o umaangat; at kung minsan ay banayad na umaagos, dahan-dahan, dahan-dahan.
Verse 24
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुन:।।।।मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम्।
Sa ilang dako, ang tubig ay sumasalpok sa kapwa tubig; muli’t muli, ang mga alon ay tumatalon na nakaharap sa itaas, at saka bumabagsak sa ibabaw ng lupa.
Verse 25
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुन:।।।।व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम्।
Pagkaraan, ang mga tubig na yaon—na bumagsak sa ulo ni Śaṅkara at muling bumagsak sa lupa—ay nagningning, lubhang malinaw, at napawi ang lahat ng dungis.
Verse 26
तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिन:।।।।भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशु:।
Doon, ang mga deva, mga rishi, mga Gandharva, at ang mga nananahan sa lupa ay humipo sa tubig na bumagsak mula sa katawan ni Bhava, sapagkat itinuring nila itong banal.
Verse 27
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम्।।।।कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषा:।
At yaong mga dahil sa sumpa’y nahulog mula sa langit tungo sa lupa—pagkatapos magsagawa roon ng banal na paliligo—ay naging malaya sa kanilang dungis.
Verse 28
धूतपापा: पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता।।।।पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे।
Nahugasan ang kanilang mga kasalanan ng maningning na tubig na yaon; muling pumasok sila sa kalangitan at nabawi ang kani-kanilang mga daigdig.
Verse 29
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता।।।।कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लम:।
Nagdiwang ang mga tao sa maningning na tubig na yaon; at nang makapag-abhisheka sa banal na Gaṅgā, sila’y naging malaya sa pagod.
Verse 30
भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थित:।प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात्।।।
At ang maharlikang rishi na si Bhagīratha, na nagliliwanag sa dakilang ningning, ay sumakay sa isang makalangit na karwahe at nagpatuloy sa unahan; at si Gaṅgā ay sumunod sa kanya mula sa likuran.
Verse 31
देवास्सर्षिगणा: सर्वे दैत्यदानवराक्षसा:।।।।गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगा:।सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम्।।।।गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये।
O Rāma, ang mga deva kasama ang lahat ng pangkat ng mga rishi—gayundin ang mga Daitya, Dānava, at Rākṣasa—ang pinakadakilang Gandharva at Yakṣa, ang mga Kinnara at malalaking ahas, at ang lahat ng Apsaras—na may galak ay sumunod kay Gaṅgā habang siya’y sumusunod sa karwahe ni Haring Bhagīratha; at gayundin ang lahat ng nilalang sa tubig.
Verse 32
देवास्सर्षिगणा: सर्वे दैत्यदानवराक्षसा:।।1.43.31।।गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगा:। सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम्।।1.43.32।।गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये।
O Rāma, ang lahat ng ito—mga deva at mga rishi, mga Daitya, Dānava, at Rākṣasa, ang pinakadakilang Gandharva at Yakṣa, mga Kinnara at makapangyarihang ahas, at ang lahat ng Apsaras—ay masayang sumunod kay Gaṅgā habang siya’y nasa likod ng karwahe ni Bhagīratha, kasama ang bawat nilalang na nabubuhay sa tubig.
Verse 33
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी।।।।जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी।
Saan man magtungo si Haring Bhagīratha, doon din tumungo ang bantog na Gaṅgā—pinakamainam sa mga ilog, tagapagpawi ng lahat ng kasalanan.
Verse 34
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मण:।।।।गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मन:।
Pagkaraan, ang Gaṅgā ay binaha ang bakuran ng paghahandog ng dakilang-makaluluwang si Jahnu, tanyag sa mga kamangha-manghang gawa, habang isinasagawa niya ang kanyang yajña.
Verse 35
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव।।।।अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गाया: परमाद्भुतम्।
O Rāghava, nang makita niya ang kanyang kapalaluan, nagalit ang naghahandog na si Jahnu at—lubhang kagila-gilalas—ininom niya ang lahat ng tubig ng Gaṅgā.
Verse 36
ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिता:।।।।पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम्।गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मन:।।।।
Pagdaka, ang mga deva kasama ang mga Gandharva at ang mga rishi—lubhang namangha—ay nagbigay-pugay sa dakilang si Jahnu, pinakamainam sa mga tao; at hiniling nilang tanggapin ang Gaṅgā bilang kanyang anak na babae.
Verse 37
ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिता:।।1.43.36।।पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम्।गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मन:।।1.43.37।।
Pagkaraan, ang mga deva kasama ang mga Gandharva at ang mga rishi, na lubhang namangha, ay nagbigay-pugay sa dakilang-makaluluwang si Jahnu, pinakamainam sa mga tao, at nagsumamo na kilalanin ang Gaṅgā bilang kanyang anak na babae.
Verse 38
ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुन:।।।।तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच।
Nang masiyahan ang dakilang maningning na si Jahnu, muli niyang pinalaya si Gaṅgā mula sa kanyang dalawang tainga; kaya’t tinatawag si Gaṅgā na “anak ni Jahnu,” at gayundin ay “Jāhnavī.”
Verse 39
जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा।सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा।।।।रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मण:।
Muling naglakbay si Gaṅgā, kasunod ng karwahe ni Bhagīratha. Nang marating niya ang karagatan, ang pinakadakila sa mga ilog ay pumasok noon sa Rasātala upang ganap na matupad ang gawaing iyon.
Verse 40
भगीरथोऽपि राजर्षि: गङ्गामादाय यत्नत:।पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतन:।।।।
Si Bhagīratha rin, ang haring-muni, matapos dalhin ang Gaṅgā sa sukdulang pagsisikap, ay nakita ang kanyang mga ninuno na naging abo; nabigatan ang kanyang puso sa dalamhati.
Verse 41
अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम्।प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम।।।।
Pagkaraan, O pinakadakila sa mga Raghu, ang dalisay at marangal na tubig ng Gaṅgā ay lumubog at bumaha sa mga bunton ng abo; nahugasan ang kanilang mga kasalanan at nakamtan nila ang langit.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bhagiratha’s sustained tapas to channel a beneficent yet potentially destructive force (Gaṅgā). The ethical tension centers on power without restraint: Gaṅgā’s pride is checked by Śiva’s containment, emphasizing that even sacred potency must be governed by humility and right mediation.
The sarga teaches that purification and liberation arise from disciplined intention (tapas) aligned with cosmic order; grace is not arbitrary but is “routed” through dharmic means—vows, mediation, and respect for ritual boundaries (as shown by Jahnu’s yajña and Gaṅgā’s regulated flow).
Key landmarks include Bindusaras (formed as Gaṅgā is released drop by drop), the bifurcation into seven named streams with east/west flows, Jahnu’s sacrificial ground (yajñavāṭa) where Gaṅgā is halted and renamed Jāhnavī, and the river’s culmination at the ocean and Rasātala to redeem Sagara’s sons.
Ask anything about Sarga 43 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.