Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारद:।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनि: ।।1.2.1।।

Nang marinig ang mga salita ni Nārada, ang dakilang muni—matuwid ang diwa at bihasa sa pananalita—ay nagbigay-pugay sa kanya, kasama ang kanyang mga alagad.

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा । आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ।।1.2.2।।

Pagkaraan, ang makalangit na rishi na si Nārada, na nararapat na pinarangalan niya (ni Vālmīki), ay nagpaalam, tumanggap ng pahintulot, at lumisan patungo sa kalangitan.

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरत: ।।1.2.3।।

Nang makaalis na si Nārada patungong Devaloka, ang pantas ay nagtungo sa pampang ng ilog Tamasā, hindi kalayuan sa Jāhnavī (Gaṅgā).

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनि: ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ।।1.2.4।।

Pagdating sa pampang ng Tamasā, ang dakilang muni, nang makita ang malinaw at walang putik na pook-paligo, ay nagsalita sa alagad na nakatayo sa kanyang tabi.

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ।।1.2.5।।

“Bharadvāja, masdan mo ang pook-paliguang ito—malinaw at walang putik, kaaya-aya, at payapa ang tubig—gaya ng isipan ng isang mabuting tao.”

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ।।1.2.6।।

“Mahal ko, ibaba mo ang banga ng tubig at ibigay sa akin ang aking kasuotang balat-kahoy. Dito mismo ako lulusong upang maligo sa dakilang tawiran ng Tamasā.”

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरो: ।।1.2.7।।

Nang gayon ay kinausap ng dakilang-loob na si Vālmīki, si Bharadvāja—mahinahon at masunurin sa guro—ay naghandog sa banal na muni ng kasuotang balat-kahoy.

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रिय: ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ।।1.2.8।।

Tinanggap ni Vālmīki, na may pagpipigil sa mga pandama, ang kasuotang balat-kahoy mula sa mga kamay ng alagad; saka siya naglakad-lakad sa malawak na gubat, minamasdan ito sa lahat ng dako.

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ।।1.2.9।।

Sa di-kalayuan, nakita roon ng kagalang-galang na bhagavān na muni ang isang pares ng ibong krauñca na gumagala, di mapaghiwalay sa isa’t isa, at ang kanilang tinig ay matamis at kaaya-aya.

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चय: ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यत: ।।1.2.10।।

Pagkaraan, ang mangangaso—makasalanan ang pasya at malupit ang puso—ay pumatay sa isang lalaking ibon mula sa magkaparis, sa harap mismo ng paningin ng kapareha nito.

Verse 11

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

Nang makita ng babaeng ibon ang kanyang kaparehang napatay—ang mga sangkap ay nababalot ng dugo at namimilipit sa lupa—siya’y umiyak ng kaawa-awang tinig na nakaaantig ng habag.

Verse 12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

Nahiwalay sa kanyang asawa—ang may pakpak na kasama niyang laging katabi, tanso ang tuktok at lasing sa pag-ibig—ang babaeng ibon ay naiwan sa matinding pangungulila.

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ।।1.2.13।।

Noong sandaling iyon, nang makita niya ang ibong dvija na ibinagsak ng mangangaso, ang matuwid na pusong rishi ay napuspos ng habag.

Verse 14

तत: करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विज: ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ।।1.2.14।।

Pagkaraan, dahil sa pagdama ng habag, kinilala ng dvija: “Ito’y adharma”; at nang marinig ang pag-iyak ng krauñcī, sinabi niya ang mga salitang ito.

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समा: ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी: काममोहितम् ।।1.2.15।। 15

“O mangangaso, nawa’y hindi mo kailanman makamtan ang walang-hanggang dangal sa mahabang mga taon—sapagkat pinatay mo ang isa sa magkaparis na krauñca habang ito’y nalilinlang ng pag-ibig.”

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुने: किमिदं व्याहृतं मया ।।1.2.16।।

Habang sinasabi niya iyon at nagmamasid, sumiklab ang pag-aalala sa kanyang puso: “Dahil sa dalamhati ng ibong ito, ano ba ang aking nabigkas?”

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गव: ।।1.2.17।।

Nagmuni-muni ang lubhang marunong na pantas at nagpasya nang malinaw; at ang pinakadakila sa mga muni ay nagsalita ng ganitong mga salita sa kanyang alagad.

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वित: ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ।।1.2.18।।

Nawa’y ang taludtod na sumibol sa aking dalamhati ay tawaging śloka—nakabigkis sa mga paa ng sukat, pantay sa mga pantig, at may himig at ritmo; maging gayon ito at hindi iba.

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरु: ।।1.2.19।।

Habang nagsasalita ang muni, ang alagad ay masayang tumanggap at iningatan ang walang kapantay na pahayag na iyon; at nalugod sa kanya ang guru.

Verse 20

सोऽभिषेकं तत: कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनि: ।।1.2.20।।

Pagkatapos isagawa ang ritwal na paliligo sa banal na tawiran na iyon ayon sa tuntunin, ang muni ay nagbalik, patuloy na iniisip ang bagay na yaon.

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।।1.2.21।।

Pagkaraan, si Bharadvāja—ang alagad ng muni, mapagpakumbaba at may malalim na pagkatuto—ay sumunod sa likuran, tangan ang isang kalasàng punô ng tubig.

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्ट: कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थित: ।।1.2.22।।

Pagpasok niya sa pook-āśrama kasama ang alagad, si Vālmīki—nakaaalam ng dharma—ay naupo; nalubog sa pagninilay, sinimulan niyang likhain ang iba pang mga salaysay.

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभु: ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ।।1.2.23।।

Noon, dumating si Brahmā, ang Panginoon mismo—ang apat ang mukha, puspos ng dakilang liwanag, lumikha ng mga daigdig—upang makita ang pinakadakila sa mga muni.

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यत: ।प्राञ्जलि: प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मित: ।।1.2.24।।

Nang makita siya, si Vālmīki—pigil ang pananalita—ay biglang tumindig; malinis at payapa ang loob, tumayo siyang magkayakap ang palad, punô ng pagkamangha.

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनै: ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ।।1.2.25।।

Sinamba niya ang diyos na iyon sa mga wastong pag-aanyaya: tubig sa paa, arghya, upuan, at mapitagang pagpupugay; matapos yumukod ayon sa ritwal, tinanong niya ang kalagayan ng Walang-kupas na Isa.

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं तत: ।।1.2.26।।

Pagkaraan, umupo ang Mapalad na Panginoon sa lubhang pinarangalan na upuan; at saka niya itinuro ang isang upuan para sa dakilang rishi na si Vālmīki.

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने । उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थित: ।।1.2.27।।

Sa pahintulot ni Brahmā, siya man ay umupo sa isang upuan. Ngunit kahit naroon nang nakaupo ang Pitāmaha, ang Ama ng lahat ng daigdig, si Vālmīki ay nanatiling lubos na nakalubog sa pagninilay, ang isip ay nakatuon sa yaong pangyayari.

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ।।1.2.28।।

“Isang mabigat na kasamaan ang nagawa ng taong may pusong makasalanan, na ang isip ay nakatuon sa pagdakip dahil sa poot—sino ang papatay, nang walang dahilan, sa gayong krauñca na may napakatamis na tinig?”

Verse 29

शोचन्नेव मुहु: क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुन: ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायण: ।।1.2.29।।

Paulit-ulit na tinatangisan ang babaeng krauñca, at sa loob-loob ay lumulubog—lubos na nakatuon sa dalamhati—muli’t muli niyang inawit ang bagong sumibol na śloka.

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ।।1.2.30।।

Pagkaraan, si Brahmā ay nagsalita, nakangiti, sa pinakadakila sa mga pantas: “Tunay na śloka ang iyong nabuo; dito’y wala nang dapat pag-alinlanganan.”

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ।।1.2.31।।

O Brahmarishi, ayon sa aking kalooban ay sumibol sa iyo ang Sarasvatī, ang banal na pananalita; kaya, O pinakadakila sa mga rishi, isalaysay at likhain mo ang buong kasaysayan ni Rāma.

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमत: ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ।।1.2.32।।

Isalaysay mo ang buhay ni Rāma—may banal na dharma, puspos ng mga katangian, at marunong—matatag sa daigdig na ito, ayon sa iyong narinig mula kay Nārada.

Verse 33

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

Anuman ang naganap—hayag man o lihim—tungkol sa marunong na si Rāma kasama si Saumitrī (Lakṣmaṇa), at tungkol sa mga rākṣasa sa lahat ng paraan; at anuman ang naganap kay Vaidehī (Sītā), lantad man o tago—lahat ng iyon, maging yaong di mo pa nalalaman, ay magiging malinaw sa iyo.

Verse 34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

Anuman ang naganap—hayag man o lihim—tungkol sa marunong na si Rāma kasama si Saumitrī (Lakṣmaṇa), at tungkol sa mga rākṣasa sa lahat ng paraan; at anuman ang naganap kay Vaidehī (Sītā), lantad man o tago—lahat ng iyon, maging yaong di mo pa nalalaman, ay magiging malinaw sa iyo.

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ।।1.2.35।।

Sa iyong tula, ni isang salita mo ay hindi magiging di-totoo. Likhain mo ang banal na salaysay ni Rāma—kaaya-aya sa puso, at nakabigkis sa mga śloka.

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले । तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।।1.2.36।।

Hangga’t nananatili ang mga bundok at mga ilog sa ibabaw ng lupa, gayon din katagal iikot sa mga daigdig ang salaysay ng Rāmāyaṇa.

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ।।1.2.37।।

Hangga’t ang salaysay ng Rāmāyaṇa na iyong nilikha ay patuloy na lalaganap, gayon din katagal kang mananahan sa aking mga daigdig—sa itaas at sa ibaba.

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ।।1.2.38।।

Pagkasabi nito, ang Mapalad na Panginoong Brahmā ay naglaho roon din. Pagkaraan, ang kagalang-galang na muni (Vālmīki), kasama ang kanyang mga alagad, ay napuno ng pagkamangha.

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुन: ।मुहुर्मुहु: प्रीयमाणा: प्राहुश्च भृशविस्मिता: ।।1.2.39।।

Pagkaraan, ang lahat ng kanyang mga alagad ay paulit-ulit na umawit ng mismong śloka na iyon. Muli’t muli, sa galak at matinding pagkamangha, patuloy nila itong binibigkas at pinag-uusapan.

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्य: पादैर्गीतो महर्षिणा । सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागत: ।।1.2.40।।

Ang pagbigkas na iyon, na inawit ng dakilang rishi sa apat na pāda na magkakapantay ang mga pantig, sa paulit-ulit na pagbigkas ay lalo pang napatatag bilang isang “śloka” sa daigdig.

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मन: ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशै: करवाण्यहम् ।।1.2.41।।

At sumibol sa puso ni Vālmīki, ang may pinagnilay na diwa, ang pasyang ito: “Bubuuin ko ang buong tula na tinatawag na Rāmāyaṇa sa gayong sukat ng taludtod.”

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैःतदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनि: ।।1.2.42।।

Pagkaraan, ang tanyag at malawak ang pag-iisip na muni ay lumikha ng maringal na kavyang ukol kay Rāma—nagpaparangal at nagbibigay-katanyagan—na binubuo ng daan-daang pantay ang sukat na śloka, na may marangal na pananalita at kaaya-ayang mga salitang hitik sa diwa.

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगंसममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतंदशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ।।1.2.43।।

Pakinggan ninyo ang salaysay ng pinakadakila sa angkan ng Raghu—na inihabi ng muni—na may wastong mga samāsa at maayos na sandhi, at nakabigkis sa mga pangungusap na ang diwa’y lumilitaw nang malinaw at matamis; at gayundin ang pagpaslang sa may sampung ulo.

Verse 44

“Bharadvāja, masdan mo ang pook-paliguang ito—malinaw at walang putik, kaaya-aya, at payapa ang tubig—gaya ng isipan ng isang mabuting tao.”