Previous Verse
Next Verse

Shloka 91

Tīrtha-Māhātmya of the Sarasvatī Region and the Praise of Kurukṣetra

Pilgrimage Merits

राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं विंदति मानवः । पृथिव्यां नैमिषं पुण्यमंतरिक्षे च पुष्करम्

rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ viṃdati mānavaḥ | pṛthivyāṃ naimiṣaṃ puṇyamaṃtarikṣe ca puṣkaram

Nakakamit ng tao ang bunga ng mga yajña na Rājasūya at Aśvamedha: sa lupa, sa pamamagitan ng banal na Naimiṣa; at sa kalagitnaang dako, sa pamamagitan ng Puṣkara.

राजसूयाश्वमेधाभ्याम्by (the merits of) Rājasūya and Aśvamedha
राजसूयाश्वमेधाभ्याम्:
करण (Karaṇa/Instrument—means of comparison/attainment)
TypeNoun
Rootराजसूय + अश्वमेध (प्रातिपदिक-द्वन्द्व)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), द्विवचन (Dual/द्विवचन); द्वन्द्व-समास (इतरेतर-द्वन्द्व: ‘राजसूयश्च अश्वमेधश्च’)
फलम्fruit / result
फलम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootफल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन
विन्दतिobtains
विन्दति:
क्रिया (Kriyā)
TypeVerb
Root√विद् (धातु; ‘to find/obtain’)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद
मानवःa man / human
मानवः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमानव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
नैमिषम्Naimiṣa (tīrtha)
नैमिषम्:
कर्म (Karma/Object—understood ‘attains/visits’)
TypeNoun
Rootनैमिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (elliptic: ‘नैमिषं (तीर्थम्)’)
पुण्यम्holy
पुण्यम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootपुण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifies naimiṣam)
अंतरिक्षेin the sky / mid-region
अंतरिक्षे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootअंतरिक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
and
:
समुच्चय (Coordination)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
पुष्करम्Puṣkara (tīrtha)
पुष्करम्:
कर्म (Karma/Object—understood ‘attains/visits’)
TypeNoun
Rootपुष्कर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (elliptic: ‘पुष्करं (तीर्थम्)’)

Unspecified (contextual narrator within Svarga-khaṇḍa dialogue)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes: राजसूयाश्वमेधाभ्यां = राजसूय + अश्वमेध + आभ्याम् (dvandva + instrumental dual); पुण्यमंतरिक्षे = पुण्यम् + अंतरिक्षे.

R
Rājasūya
A
Aśvamedha
N
Naimiṣa
P
Puṣkara

FAQs

It equates pilgrimage to specific tīrthas—Naimiṣa on earth and Puṣkara in the intermediate region—with the immense merit traditionally attributed to major Vedic royal sacrifices, emphasizing tīrtha-mahātmyā (the greatness of holy places).

They serve as benchmark rituals representing extraordinary religious merit; the verse uses them to highlight that visiting Naimiṣa and Puṣkara can yield comparable spiritual fruit.

The verse suggests that sanctity and merit are accessible through devotion and pilgrimage, not only through costly, elite rituals—encouraging a more widely attainable path to religious benefit.