Adhyaya 123

Verse 1

सिद्ध उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी

Ang Siddha ay nagsabi: “Makinig; ilalarawan ko sa harap mo ang tunay na anyo ng kaalaman. Ang kaalaman ay walang katawan—walang mga kamay, walang mga paa, at walang mga mata.”

Verse 2

नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै

Wala ring ilong at tainga ang kaalaman, ni wala itong balangkas ng mga buto. Sa ano, kung gayon, tunay na nakikita ang kaalaman—at ano ang mga palatandaan nito?

Verse 3

आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी

Ang laging malaya sa lahat ng anyo ay nakaaalam ng lahat; siya ang Ganap na Nakababatid. Ang Araw ang nagbibigay-liwanag sa araw, at ang Buwan ang nagpapaliwanag sa gabi.

Verse 4

गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम

Kung paanong ang ilawan ay nagpapaliwanag sa bahay, gayon din ang mga ilaw na ito’y nakatindig sa gitna ng daigdig. Ngayon pakinggan mo, O pinakamabuti sa mga banal: sa anong ningning nakikita ang Yaong Kataas-taasang Tahanan?

Verse 5

न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्

Ang mga hangal na yaon, nalinlang at nabihag ng māyā ni Viṣṇu, ay hindi natatanto ang di-mapapantayang kaalaman na nananahan sa loob ng katawan—na pinagniningning ng pagninilay.

Verse 6

तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्

Ang Yaong Kataas-taasang Tahanan ay nakikita lamang sa pamamagitan niyon (ng Kataas-taasan), hindi sa buwan, araw, at iba pa. Ang kaalamang iyon ay walang kamay at paa—walang mga mata, at walang mga tainga.

Verse 7

तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः

Siya’y may paglakad sa lahat ng dako; hinahawakan at nakikita niya ang lahat. Inaamoy din niya ang lahat, O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, at gayon din ang kanyang pakikinig—dito’y walang pag-aalinlangan.

Verse 8

नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते

Walang ilaw na hihigit sa kaalaman sa paglipol ng lahat ng dilim; ito’y nakikita sa lahat ng dako—sa langit, sa lupa, at sa ilalim na daigdig.

Verse 9

कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते

Ang kaalaman ay nananahan sa loob ng katawan, ngunit hindi ito natatagpuan ng mga maling-isip. Ipapahayag ko ang luklukan ng kaalaman, na pinagmumulan ng tunay na pag-unawa.

Verse 10

प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा

O dalawang-ulit na isinilang, sa puso ng mga nilalang ay laging nakalagak ang pagnanasa at iba pa—malalaking kalayawan, gayundin ang matinding pagkalito at mga kaugnay na kalagayan.

Verse 11

विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्

Siya na laging sinusunog ang lahat sa apoy ng pag-unawa, at nagiging ganap na kapayapaan, ay dapat supilin ang mga bagay na hinahangad ng mga pandama.

Verse 12

ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्

Pagkatapos ay sumisilang ang kaalaman na nagpapakita ng kahulugan ng lahat ng tattva. Nakaugat sa katotohanan, ang kaalamang ito’y dalisay, walang dungis, at nagbibigay-liwanag sa lahat.

Verse 13

तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे

Kaya’t linangin mo ang kapayapaan—tagapagpalago ng lahat ng ligaya. Maging pantay ang loob sa kaaway at kaibigan, at sa iba gaya ng sa iyong sarili.

Verse 14

भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्

Maging laging may pagpipigil-sa-sarili; maging katamtaman sa pagkain at mapagtagumpay sa mga pandama. Huwag magmadaling makipaglapit, at itaboy sa malayo ang poot at alitan.

Verse 15

निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि

Maging walang pagkakapit at walang pagnanasa, at manahan sa isang tahimik na pook na nag-iisa. Sa gayon, magiging marunong kang nagpapaliwanag sa lahat, isang pantas na nakakakita ng lahat.

Verse 16

एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः

Nanatili sa iisang lugar, anak kong mahal, malalaman mo ang anumang magaganap sa tatlong daigdig. Sa aking biyaya, tiyak na mauunawaan mo ang buong pangyayari—walang pag-aalinlangan.

Verse 17

कुंजल उवाच । सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः

Sinabi ni Kuṃjala: “O brāhmaṇa, sa pamamagitan ng ganap na siddha na iyon, nahayag sa akin ang tunay na anyo ng kaalaman. Palagi akong nananatili sa kanyang aral, at nahubog din ako ng kanyang mismong kalagayan.”

Verse 18

त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः

Bagaman ako’y nananatiling nakahimpil sa iisang dako, anumang nagaganap sa tatlong daigdig—iyon mismo ang aking nalalaman, sa biyaya ng tunay na Guru.

Verse 19

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

Ang lahat ng ito’y naipahayag ko na sa iyo—tunay ngang salaysay lamang ng aking sariling buhay. Ano pa ang ipaliliwanag ko sa iyo? Sabihin mo sa akin, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang.

Verse 20

च्यवन उवाच । कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्

Sinabi ni Cyavana: “Paano ka napasa sinapupunan ng isang loro, gayong ikaw ang pinakadakila sa mga marurunong? Ipagbigay-alam mo sa akin ang sanhi nito—yaong wawasak sa lahat ng pag-aalinlangan.”

Verse 21

कुंजल उवाच । संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च

Sinabi ni Kuṃjala: Sa pakikisama, isinisilang ang kasalanan; sa pakikisama rin, tunay ngang umuusbong ang kabutihang-loob. Kaya ang may dalisay na isip ay umiwas sa pakikisama sa di-nararapat at sa salungat sa dharma.

Verse 22

लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः

Isang makasalanang mangangaso ang dumakip sa isang munting sisiw na loro; iginapos niya ito, isinama, at naglakad na may hangaring ipagbili.

Verse 23

चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः

Nang makita niyang siya’y mapuri, marikit ang anyo, at bihasa sa pananalita, tinanggap siya ng isang brāhmaṇa at, sa pag-ibig sa akin, inihandog siya sa akin.

Verse 24

ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः

Lagi akong nananatili sa kaalaman at pagninilay, O pinakamainam sa mga dalawang-ulit na isinilang. Sa patag na lupa, taglay ang likas na pagka-bata, nananatili akong nakahimpil sa palad dahil sa dalisay na pag-uusisa.

Verse 25

तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः

O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, nabihag ako ng kanyang mapaglarong mga salita, at ang aking isip ay laging nakatuon sa kanya—sa kanya na nagpakita sa anyo ng anak ni Śuka.

Verse 26

मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्

Habang ako’y nagsasalita nang gayon, sumagot din siya, “Mahal, mahal—maupo ka.” Pagkaraan ay sinabi niya, “Yumaon ka ngayon, mapalad, maligo at sambahin agad ang Diyos.”

Verse 27

इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्

Sa gayong mga salitang mapuri, kinausap niya ako nang ganito; at dahil sa aliw ng kanyang pananalita, ang aking pinakamataas na kaalaman ay nalimot.

Verse 28

पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे

Pumaroon ako sa gubat upang mamitas ng mga bulaklak at malasap ang mga bunga; ngunit inagaw ng pusa ang loro—at iyon ang naging sanhi ng aking dalamhati.

Verse 29

मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः

Sa harap ng lahat kong kasamahan—mga kaibigang may mabuting asal—pinatay ng pusa ang ibon, at siya rin ang siyang kumain dito.

Verse 30

श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः

O brāhmaṇa, nang marinig niyang namatay na si Śuka—ang mapuri at mambobola—siya’y labis na nabagabag, nilamon ng matinding lungkot at hapdi.

Verse 31

तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव

Nalilito ako dahil sa kanyang pagdurusa, at labis na pinahihirapan ng tindi nito. O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, ako’y nakagapos sa malaking lambat ng kamangmangan.

Verse 32

प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः

Nayanig ang kanyang isip sa kamangmangan, kaya’t paulit-ulit siyang nagbubulalas: “Rāmacandra!” at “Śukarāja!” at, O pantas na brāhmaṇa, tinawag pa niya itong “Ślokarāja.”

Verse 33

ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्

Kaya ako’y napaso ng dalamhati, dinala sa ganitong kalagayan ng sarili kong gawa. At ngayon, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, dinggin mo rin ang tungkol kay Śuka—ang kanyang pagkalayo.

Verse 34

विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्

Ang kaalamang iyon, bagaman ipinahayag ng isang ganap na siddha, ay nalimot ko. Sa pag-alaala sa mapagpuring loro na si Śuka, ako’y napapaso sa pighati.

Verse 35

वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः

O Bhārgava, pakinggan mo siyang laging bumubulong, “vatsa, vatsa!”—nagsasalita sa mga pangungusap na may tuluyan at tula, na binubuo ng mariringal na titik-Sanskrit.

Verse 36

त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्

Kung wala ka, mahal kong anak, sino ang magpapaliwanag sa akin ngayon? Kaya, O hari ng mga ibon, sa iyong kahanga-hangang mga salaysay, pasayahin at pagpalain mo ako.

Verse 37

अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्

Sa harding ito na lubhang mapanglaw, iniwan mo ako—saan ka nagtungo? Sa anong kasalanan ako nadungisan? Sabihin mo sa akin ngayon din.

Verse 38

एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः

Nalito ako sa gayong mahabaging mga salita; kaya nagsalita akong gayon—patuloy na nananangis, at labis na pinahihirapan ng dalamhati.

Verse 39

मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी

Namatay ako dahil sa gayong pagkalito, at nalito rin sa mismong kalagayang iyon ng isip. Kung ano ang damdamin sa oras ng kamatayan, gayon din ang aking pag-iisip at pag-unawa.

Verse 40

तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः

Kahit taglay ang gayong kalooban, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, ako’y muling isinilang; at nakamtan ko ang pananatili sa sinapupunan na nagkakaloob ng kaalaman at pag-alaala.

Verse 41

स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना

Naalaala ko ang dating nagawang karma—ang gawang ako mismo ang sadyang nagsagawa. Ano ang nagawa ko, akong makasalanan at naliligaw, na may sariling di napipigil?

Verse 42

गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्

Muling naitatag sa garbha-yoga, muli kong pinagninilayan Siya. Dahil doon, sumibol sa akin ang dalisay na kaalaman—tunay na pangitain na nakakakita sa lahat.

Verse 43

गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च

Sa biyaya ng gurong iyon, tunay na nakakamtan ang kataas-taasang kaalaman; at sa malinaw na mga salitang tila tubig ng guru, nahuhugasan maging ang dumi ng katawan.

Verse 44

सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्

O brāhmaṇa, nahugasan na ako—sa labas at sa loob—at ginawang dalisay; at nakamtan ko rin ang kapanganakang hayop, na sumibol sa lahi ng loro.

Verse 45

शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः

Nang lumapit ang kamatayan dahil sa lakas ng pagninilay kay Śuka, namatay ang brāhmaṇang iyon sa sandaling yaon—ang kamalayan niya’y lubos na hinubog ng gayong pagninilay.

Verse 46

तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते

Kaya ako’y muling isinilang sa lupa bilang anyo ng baboy-ramo; sapagkat anuman ang kalagayan ng isip na sumisibol sa mga nilalang sa oras ng kamatayan, ayon doon nagiging ang susunod na kapanganakan.

Verse 47

तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि

Ang mga nilalang ay nagiging gaya ng bagay na pinagninilayan: tinatamo nila ang anyo nito, nagiging lubos na nakatuon dito, inaangkin ang mga katangian nito, at—yamang naging mismong diwa ng gayong disposisyon—tunay na nananatili sa kalagayang iyon.

Verse 48

मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते

O pinakamainam sa mga brāhmaṇa, walang alinlangan—kahit sa kaloob-looban—tungkol sa oras ng kamatayan. Dito, O dakilang-isip, nakamtan ko ang walang kapantay na kaalaman.

Verse 49

तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते

Sa pamamagitan niyon, malinaw kong natatanaw ang lahat—ang nagdaan, ang darating, at ang kasalukuyan—O lubhang marunong, O dakilang-isip, maging sa pamamagitan ng kaalaman mismo.

Verse 50

सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्

Dito, kahit nananatili akong naririto, nalalaman ko ang lahat—walang alinlangan. Ginagawa ko ito para sa pagliligtas ng mga taong patuloy na umiikot sa saṃsāra.

Verse 51

नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन

O brāhmaṇa, walang tīrtha na katulad ng Guru, na pumuputol sa mga tanikala ng pagkakabigkis sa mundo. Lahat ng ito’y naipahayag sa iyo; ngayon makinig ka, O minamahal na anak ni Bhṛgu.

Verse 52

यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति

O brāhmaṇa, ang lahat ng iyong itinanong ay ganap nang naipaliwanag sa iyo. Sa pamamagitan ng tubig, napapawi ang lahat ng panlabas na dumi—maging yaong mula sa pagdikit sa lupa o iba pa.

Verse 53

जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्

Ang banal na presensya ng Guru, bilang isang sagradong tīrtha, ay pumupuksa sa mga kasalanang nagawa sa ibang mga kapanganakan; at upang matawid ang saṃsāra, ang gumagalaw na (buhay) tīrtha ang kataas-taasan.

Verse 54

विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम

Sinabi ni Viṣṇu: Sa gayon, si Śuka, ang lubhang marunong, matapos ihayag ang katotohanan kay Cyavana na dakilang kaluluwa, ay tumahimik, O pinakamainam sa mga hari.

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

Ito ang lahat ng aking ipinahayag sa iyo tungkol sa kataas-taasang gumagalaw na tīrtha. Ngayon, pumili ka ng biyaya—pagpapala sa iyo—anuman ang nasa iyong puso.

Verse 56

वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन

Sinabi ni Vena: “Hindi ko ninanais ang paghahari dahil sa pagnanasa sa kapangyarihan, ni may iba pa akong minimithi. O Janārdana, nais kong pumasok—buo ang katawan—sa Iyong banal na anyo.”

Verse 57

एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते

“Ito ang biyayang aking itinuturing na nararapat, kung ibig mo ngang ipagkaloob ito rito.” Sinabi ni Viṣṇu: “O hari, isagawa mo ang mga yajña na Aśvamedha at Rājasūya.”

Verse 58

गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्

O dakilang may isip, magbigay ng kawanggawa ng mga baka, lupa, ginto, tubig, at butil. Sa gayong mga handog, tunay na nalilipol ang kasalanan—maging ang kakila-kilabot na brahmahatyā at iba pa.

Verse 59

चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते

Ang apat na layunin ng buhay ay natatamo nga sa pamamagitan ng pagbibigay—walang pag-aalinlangan. Kaya, O hari, magsagawa ng kawanggawa, iniaalay iyon sa akin.

Verse 60

यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्

Sinumang nagbibigay na inaalala ako, sa anumang damdamin man—tunay, ang bunga na aking ipinagkakaloob sa kanya ay ayon sa gayong damdamin.

Verse 61

ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः

Sa pagtanaw at paghipo sa mga rishi, nalaglag na ang naipong bunton ng iyong mga kasalanan. Sa pagtatapos ng yajña, darating ka sa aking katawan—walang pag-aalinlangan.

Verse 62

एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः

Pagkasabi nito kay Vena, si Hari (Viṣṇu) ay naglaho sa paningin.