अध्याय ९० — लोमशोपदेशः तथा तीर्थयात्रानिश्चयः
Lomaśa’s Counsel and the Resolve for Pilgrimage
बिभेद तरसा गज गज्जद्वारं युधिष्ठिर । पुण्यं तत् ख्यायते राजन ब्रह्मर्षिगणसेवितम्,युधिष्ठिर! गिरिश्रेष्ठ हिमालय किरातों और किन्नरोंका निवासस्थान है। गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और अप्सराएँ उसका सदा सेवन करती हैं। गंगाजी अपने वेगसे उस शैलराजको फोड़कर जहाँ प्रकट हुई हैं, वह पुण्यस्थान गंगाद्वार (हरिद्वार)-के नामसे विख्यात है। राजन! उस तीर्थका ब्रह्मर्षिणण सदा सेवन करते हैं
bibhēda tarasā gaja-gajjad-dvāraṁ yudhiṣṭhira | puṇyaṁ tat khyāyate rājan brahmarṣi-gaṇa-sevitam ||
Wika ni Dhaumya: “O Yudhiṣṭhira, sa tindi ng lakas ng Gaṅgā ay nabiyak niya ang ‘Tarangkahang Umuungal na Gaya ng Elepante’ ng bundok. Ang pook na iyon, O hari, ay bantog na lubhang banal, at dinadalaw ng mga pangkat ng Brahmarṣi. Iyan ang tanyag na Gaṅgādvāra (Haridvāra)—kung saan lumilitaw ang ilog matapos biyakin ang maringal na Himālaya—tahanan ng mga Kirāta at Kinnara, at lupain na laging pinupuntahan ng mga Gandharva, Yakṣa, Rākṣasa, at Apsaras.”
धौम्य उवाच
Sacred places gain ethical and spiritual weight through their association with divine acts (Gaṅgā’s emergence) and the sustained practice of the righteous (Brahmarṣis). The verse frames pilgrimage as a dharmic act: approaching such tīrthas cultivates puṇya and aligns one with the conduct of seers.
Dhaumya is describing a famed Himalayan tīrtha to Yudhiṣṭhira: the point where the Gaṅgā bursts forth after cleaving a mountain ‘gate,’ known as Gaṅgādvāra (Haridvāra). He highlights its mythic inhabitants and its continual visitation by sages and celestial beings, underscoring its sanctity.