Shloka 72
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
तथा नागा: सुपर्णाश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा । सरित: सागराश्षैव गन्धर्वाप्सरसो5डपि च,राजेन्द्र! तत्पश्चात् महर्षियोंद्वारा प्रशंसित प्रयागतीर्थमें जाय। जहाँ ब्रह्मा आदि देवता, दिशा, दिक्पाल, लोकपाल, साध्य, लोकसम्मानित पितर, सनत्कुमार आदि महर्षि, अंगिरा आदि निर्मल ब्रह्मर्षि, नाग, सुपर्ण, सिद्ध, सूर्य, नदी, समुद्र, गन्धर्व, अप्सरा तथा ब्रह्माजीसहित भगवान् विष्णु निवास करते हैं। वहाँ तीन अग्निकुण्ड हैं जिनके बीचसे सब तीर्थोंसे सम्पन्न गंगा वेगपूर्वक बहती हैं। त्रिभुवनविख्यात सूर्यपुत्री लोकपावनी यमुनादेवी वहाँ गंगाजीके साथ मिली हैं। गंगा और यमुनाका मध्यभाग पृथ्वीका जघन माना गया है
tathā nāgāḥ suparṇāś ca siddhāś cakracarās tathā | saritaḥ sāgarāś caiva gandharvāpsaraso 'pi ca, rājendra |
Wika ni Pulastya: “O pinakamainam sa mga hari, naroon din ang mga Nāga at Suparṇa, ang mga Siddha at ang mga nilalang na dumaraan sa himpapawid; gayundin ang mga ilog at mga karagatan, at ang mga Gandharva at Apsarā.”
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The verse reinforces the Mahābhārata’s tīrtha-ethic: pilgrimage to a praised sacred place is portrayed as a means of inner purification and dharmic reorientation, symbolized by the gathering of many divine and cosmic beings at the tīrtha.
Pulastya continues a eulogy of Prayāga, listing the classes of beings said to be present there—Nāgas, Suparṇas, Siddhas, celestial wanderers, rivers and oceans, Gandharvas and Apsarases—thereby motivating the king to visit the tīrtha revered by great sages.