Shloka 91
Tīrtha-yātrā: Phalaśruti and Sacred Geography from Lohitya to Prayāga
Pulastya’s Instruction
राजेन्द्र! वहाँसे फलकीवन नामक उत्तम तीर्थकी यात्रा करे। राजन्! देवतालोग फलकीवनमें सदा निवास करते हैं और अनेक सहस वर्षोतक वहाँ भारी तपस्यामें लगे रहते हैं। भारत! दृषद्वतीमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतितरात्र यज्ञोंका फल पाता है। भरतसत्तम राजेन्द्र! सर्वदेवतीर्थमें स्नान करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है। भारत! पाणिखाततीर्थमें स्नान करके देवता-पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य अग्निष्टोम और अतिरात्रयज्ञोंसे मिलनेवाले फलको प्राप्त कर लेता है; साथ ही वह राजसूययज्ञका फल पाता एवं ऋषिलोकमें जाता है ।। ततो गच्छेत राजेन्द्र मिश्रकं तीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थानि राजेन्द्र मिश्रितानि महात्मना,राजेन्द्र! तत्पश्चात् परम उत्तम मिश्रकतीर्थमें जाय। महाराज! वहाँ महात्मा व्यासने द्विजोंके लिये सभी तीर्थोका सम्मिश्रण किया है; यह बात मेरे सुननेमें आयी है। जो मनुष्य मिश्रकतीर्थमें स्नान करता है, उसका वह स्नान सभी तीर्थोर्में स्नान करनेके समान है
rājendra! vahāṁse phalakīvana nāmaka uttama tīrthakī yātrā kare. rājan! devatāloga phalakīvanemeṁ sadā nivāsa karate haiṁ aura aneka sahasra varṣotaka vahāṁ bhārī tapasyāmeṁ lage rahate haiṁ. bhārata! dṛṣadvatīmeṁ snāna karake devatā-pitaroṁkā tarpaṇa karanese manuṣya agniṣṭoma aura atirātra yajñoṁkā phala pātā hai. bharatasattama rājendra! sarvadevatīrthameṁ snāna karanese mānava sahasra godānaka phala pātā hai. bhārata! pāṇikhātātīrthameṁ snāna karake devatā-pitaroṁkā tarpaṇa karanese manuṣya agniṣṭoma aura atirātrayajñoṁse milanevāle phalako prāpta kara letā hai; sātha hī vaha rājasūyayajñaka phala pātā evaṁ ṛṣilokameṁ jātā hai. tato gacchet rājendra miśrakaṁ tīrtham uttamam. tatra tīrthāni rājendra miśritāni mahātmanā. rājendra! tatpaścāt param uttama miśrakatīrthameṁ jāya. mahārāja! vahāṁ mahātmanā vyāsane dvijoṁke liye sabhī tīrthoṁkā sammiśraṇa kiyā hai; yaha bāta mere sunanemeṁ āyī hai. yo manuṣya miśrakatīrthameṁ snāna karatā hai, usakā vaha snāna sabhī tīrthoṁmeṁ snāna karaneke samāna hai.
Wika ni Ghulastya: “O panginoon ng mga hari, mula rito ay magtungo ka sa dakilang banal na tawiran na tinatawag na Phalakīvana. O hari, ang mga diyos ay laging nananahan doon, at sa loob ng maraming libong taon ay nananatili silang nakatuon sa mahigpit na pag-aayuno at pagninilay. O Bhārata, sa pagligo sa Dṛṣadvatī at pag-aalay ng tarpana sa mga diyos at sa mga ninuno, natatamo ng tao ang bunga ng mga handog na Agniṣṭoma at Atirātra. O pinakamainam sa angkan ng Bharata, sa pagligo sa Sarvadeva-tīrtha ay nakakamit ang bunga na gaya ng pag-aalay ng isang libong baka. O Bhārata, sa pagligo sa Pāṇikhāta-tīrtha at sa pagpapasaya sa mga diyos at ninuno sa pamamagitan ng mga handog, natatamo ang bunga ng Agniṣṭoma at Atirātra; at higit pa, nakakamit ang bisa ng Rājasūya at nakararating sa daigdig ng mga Ṛṣi. “Pagkaraan, O hari ng mga hari, marapat kang pumunta sa pinakadakilang Miśraka-tīrtha. Doon, O hari, sinasabing ang dakilang Vyāsa ay pinagsama—lalo na para sa kapakinabangan ng mga dwija (mga ‘dalawang ulit na isinilang’)—ang kapangyarihan ng lahat ng banal na tawiran. Sinumang maligo sa Miśraka, ang iisang pagligong iyon ay itinuturing na katumbas ng pagligo sa lahat ng tīrtha.”
घुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The passage teaches that disciplined pilgrimage—ritual bathing and offerings to gods and ancestors—functions as a dharmic substitute for costly Vedic sacrifices and large-scale charity, making spiritual merit accessible through sincere practice and proper rites.
Ghūlastya guides the king through a sequence of sacred sites (Phalakīvana, Dṛṣadvatī, Sarvadeva-tīrtha, Pāṇikhāta, and Miśraka), describing the specific merits gained at each. He culminates by praising Miśraka as a ‘combined’ tīrtha, said to contain the efficacy of all tīrthas due to Vyāsa’s sanctifying act.