Shloka 15
Puṣkara-Tīrtha-Māhātmya and the Phala of Pilgrimage
Nārada–Yudhiṣṭhira; Pulastya–Bhīṣma Transmission
तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं॑ नातिभाति मे | यस्य वा धनुषो घोष: श्रूयते चाशनिस्वन: । न लभे शर्म वै राजन् स्मरन्ती सव्यसाचिनम्,“मैं यत्र-तत्र यहाँकी जिस-जिस भूमिपर दृष्टि डालती हूँ, सबको सूनी-सी ही पाती हूँ। यह अनेक आश्चर्यसे भरा हुआ और विकसित कुसुमोंसे अलंकृत वृक्षोंवाला काम्यकवन भी सव्यसाची अर्जुनके बिना पहले-जैसा रमणीय नहीं जान पड़ता है। नीलमेघके समान कान्ति और मतवाले गजराजकी-सी गतिवाले उन कमलनयन अर्जुनके बिना यह काम्यकवन मुझे तनिक भी नहीं भाता है। राजन! जिनके धनुषकी टंकार बिजलीकी गड़गड़ाहटके समान सुनायी देती है, उन सव्यसाचीकी याद करके मुझे तनिक भी चैन नहीं मिलता'
tam ṛte puṇḍarīkākṣaṁ kāmyakaṁ nātibhāti me | yasya vā dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate cāśanisvanaḥ | na labhe śarma vai rājan smarantī savyasācinam ||
Sinabi ni Vaiśampāyana: “Kung wala ang lotus-ang-mata na si Arjuna, hindi na ako nalulugod sa gubat ng Kāmyaka. Ang pagkalembang ng kaniyang busog ay naririnig na parang dagundong ng kidlat. O hari, sa tuwing naaalala ko ang Savyasācī, ang mamamanang bihasa sa dalawang kamay, wala akong matagpuang kapayapaan.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral-psychological force of remembrance and attachment: even a beautiful place loses its charm when a cherished protector is absent. It underscores how exile tests inner steadiness, and how love and reliance on a dharmic hero can shape one’s experience of the world.
In the forest-exile setting, the speaker laments that Kāmyaka no longer feels delightful without Arjuna. Arjuna is praised through epithets (lotus-eyed, ambidextrous) and through the image of his bow’s thunder-like twang, while the speaker confesses an inability to find peace when thinking of him.