Shloka 12
Keśinī’s Inquiry to Bāhuka and the Emotional Signs of Concealed Identity (केशिन्याः बाहुकपरीक्षा)
“बाहुक! इस वृक्षपर जितने पत्ते और फल हैं, उन सबको मैं बताता हूँ। पेड़के नीचे जो पत्ते और फल गिरे हुए हैं, उनकी संख्या एक सौ अधिक है, इसके सिवा एक पत्र तथा एक फल और भी अधिक है; अर्थात् नीचे गिरे हुए पत्तों और फलोंकी संख्या वृक्षमें लगे हुए पत्तों और फलोंसे एक सौ दो अधिक है। इस वृक्षकी दोनों शाखाओंमें पाँच करोड़ पत्ते हैं। तुम्हारी इच्छा हो तो इन दोनों शाखाओं तथा इसकी अन्य प्रशाखाओं (को काटकर उन)-के पत्ते गिन लो। इसी प्रकार इन शाखाओंमें दो हजार पंचानबे फल लगे हुए हैं ।। ततो रथमवस्थाप्य राजानं बाहुको<ब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन् कत्थसे शत्रुकर्शन,यह सुनकर बाहुकने रथ खड़ा करके राजासे कहा--“शत्रुसूदन नरेश! आप जो कह रहे हैं, वह संख्या परोक्ष है। मैं इस बहेड़ेके वृक्षको काटकर उसके फलोंकी संख्याको प्रत्यक्ष करूँगा। महाराज! आपकी आँखोंके सामने इस बहेड़ेको का्टूँगा। इस प्रकार गणना कर लेनेपर वह संख्या परोक्ष नहीं रह जायगी। बिना ऐसा किये मैं तो नहीं समझ सकता कि (फलोंकी) संख्या इतनी है या नहीं
bṛhadaśva uvāca | bāhuka! asmin vṛkṣe yāvanti parṇāni phalāni ca santi tāni sarvāṇi te 'haṃ bravīmi | vṛkṣasyādho yāni parṇāni phalāni ca patitāni teṣāṃ saṅkhyā śatādhikā, tataś caikaṃ parṇaṃ caikaṃ phalaṃ cādhikam; arthāt adhaḥpatitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyā vṛkṣe sthitānāṃ parṇaphalānāṃ saṅkhyāyāḥ śatadvayādhikā | asya vṛkṣasya ubhayayoḥ śākhayoḥ pañca koṭi parṇāni santi | yadi te 'bhilaṣitaṃ syāt tarhi etā ubhe śākhe anyāś ca praśākhāś chittvā teṣāṃ parṇāni gaṇaya | evaṃ ca etāsu śākhāsu dvi-sahasra-pañca-navati phalāni santi || tataḥ ratham avasthāpya rājānaṃ bāhuko 'bravīt | parokṣam iva me rājan katthase śatrukarśana | ahaṃ imaṃ vibhītaka-vṛkṣaṃ chittvā phalasaṅkhyāṃ pratyakṣīkariṣyāmi | mahārāja! tava cakṣuṣoḥ purataḥ imaṃ vibhītakaṃ chittvā gaṇayitvā parokṣatā na bhaviṣyati | anena vinā na jānāmi satyaṃ vā asatyaṃ vā yathā tvayā proktam iti ||
Wika ni Bṛhadaśva: “Bāhuka, masasabi ko ang bilang ng bawat dahon at bawat bunga sa punong ito. Ang mga dahon at bungang nalaglag sa ilalim nito ay mas marami ng isang daan—at bukod pa roon, may isang dahon at isang bunga pang dagdag; ibig sabihin, ang nasa ibaba ay humihigit sa nasa puno ng isang daan at dalawa. Sa dalawang pangunahing sanga ay may limampung milyong dahon. Kung nais mo, putulin mo ang dalawang sangang ito at ang iba pang mga supling at bilangin ang mga dahon. Gayundin, sa mga sangang ito ay may dalawang libo siyamnapu’t lima na bunga.” Pagkarinig nito, pinahinto ni Bāhuka ang karwahe at sinabi sa hari: “O haring dumudurog sa kaaway, ang sinasabi mo’y wari’y bilang na nalalaman lamang nang di-tuwiran. Puputulin ko ang punong bibhītaka upang maging lantad ang bilang ng mga bunga. Sa harap ng iyong mga mata ko ito ibabagsak; kapag natapos ang pagbilang, hindi na ito magiging haka-haka. Kung hindi ko gagawin iyon, hindi ko matatanggap kung tunay ngang ganyan ang bilang gaya ng iyong sinabi.”
बृहदश्च उवाच
Educational Q&A
The passage contrasts indirect claim (parokṣa) with direct verification (pratyakṣa): extraordinary assertions invite testing, and knowledge becomes firm when grounded in demonstrable evidence rather than mere proclamation.
Bṛhadaśva states an exact count of leaves and fruits on a bibhītaka tree, including the excess of fallen items. Bāhuka halts the chariot and challenges the claim, proposing to cut the tree and count the fruits to make the number directly verifiable.