Shloka 4
Rathaghoṣa–Saṃjñāna: Damayantī’s Inference and the Dispatch of the Envoy (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 71)
Devanagari script
दमयन्ती वदेदेतत् कुर्याद् दुःखेन मोहिता । अस्मदर्थ भवेद् वायमुपायश्चिन्तितो महान्,वे सोचने लगे--'“क्या दमयन्ती ऐसी बात कह सकती है? अथवा सम्भव है, दुःखसे मोहित होकर वह ऐसा कार्य कर ले। कहीं ऐसा तो नहीं है कि उसने मेरी प्राप्तिके लिये यह महान् उपाय सोच निकाला हो?
Translation
Naisip niya: “Masasabi kaya ni Damayantī ang gayong bagay? O baka dahil sa pighati’y nalito siya at magawa ang ganoong hakbang? O hindi kaya, para sa aking muling pagkakamit, siya ang nag-isip ng dakilang paraang ito?”
Word by Word
दमयन्तीDamayanti
दमयन्ती:
Karta
TypeNoun
Rootदमयन्ती
FormFeminine, Nominative, Singular
वदेत्might say
वदेत्:
TypeVerb
Rootवद्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
एतत्this (thing)
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
कुर्यात्might do
कुर्यात्:
TypeVerb
Rootकृ
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
दुःखेनby/with sorrow
दुःखेन:
Karana
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Instrumental, Singular
मोहिताdeluded, bewildered
मोहिता:
TypeAdjective
Rootमोहित
FormFeminine, Nominative, Singular, Past passive participle (kta) from √मुह्/√मोह् (to be deluded)
अस्मत्-अर्थम्for my sake
अस्मत्-अर्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootअस्मत् + अर्थ
FormMasculine, Accusative, Singular
भवेत्might be
भवेत्:
TypeVerb
Rootभू
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
अयम्this (he/this one)
अयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Singular
उपायःmeans, plan
उपायः:
Karta
TypeNoun
Rootउपाय
FormMasculine, Nominative, Singular
चिन्तितःthought out, devised
चिन्तितः:
TypeAdjective
Rootचिन्तित
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (kta) from √चिन्त् (to think, consider)
महान्great
महान्:
TypeAdjective
Rootमहत्
FormMasculine, Nominative, Singular
Speaker
बृहृदश्च उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Cross References
Meter (Chandas)
Sandhi Notes