Adhyaya 61

Verse 1

हम () हि २ 7 एकषेष्टितमो< ध्याय: नलका जूएमें हारकर दमयन्तीके साथ वनको जाना और पक्षियोंद्वारा आपदग्रस्त नलके वस्त्रका अपहरण बृहृदश्च उवाच ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यत: । पुष्करेण हतं राज्यं यच्चान्यद्‌ वसु किंचन

Wika ni Bṛhadaśva: “Pagkaraan umalis si Vārṣṇeya, habang ang maringal na Haring Nala ay abala sa pagsusugal, si Puṣkara ay nagwagi at inagaw ang kanyang kaharian—at ang lahat pang iba niyang kayamanan.”

Verse 2

ह्ृतराज्यं नलं राजन्‌ प्रहसन्‌ पुष्करो<ब्रवीत्‌ | द्यूत॑ं प्रवर्ततां भूय: प्रतिपाणो5स्ति कस्तव

Wika ni Bṛhadaśva: Ngumiti si Puṣkara at sinabi sa Haring Nala—na ngayo’y wala nang kaharian—“Magsisimula ba muli ang laro ng sugal? O hari, ano pa ang natitira sa iyo na maipupusta?”

Verse 3

शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यज्जितं मया । दमयन्त्या: पण: साधु वर्ततां यदि मन्यसे

“Si Damayantī na lamang ang natitira sa iyo; ang lahat ng iba pa’y napagwagian ko na. Kung papayag ka, si Damayantī mismo ang itaya, at ipagpatuloy nating muli ang pagsusugal.”

Verse 4

पुष्करेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना | व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत्‌,पुष्करके ऐसा कहनेपर पुण्यश्लोक महाराज नलका हृदय शोकसे विदीर्ण-सा हो गया, परंतु उन्होंने उससे कुछ कहा नहीं

Nang sabihin ni Puṣkara iyon sa galit, ang puso ng maringal na Haring Nala ay waring napunit sa dalamhati; subalit wala siyang isinagot kahit ano.

Verse 5

ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्‌ | उत्सृज्य सर्वगात्रे भ्यो भूषणानि महायशा:

Pagkatapos, nang masilayan si Puṣkara, ang maringal na Haring Nala—nilamon ng matinding poot—ay hinubad ang mga palamuti sa lahat ng kanyang mga sangkap. Sa malalim na dalamhati, tinalikuran niya ang karangyaan ng pagkahari at lumisan sa palasyo, na lalo pang nagpalubha sa lungkot ng mga nagmamalasakit sa kanya.

Verse 6

एकवासा हासंवीत: सुहृच्छोकविवर्धन: । निश्चक्राम ततो राजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम्‌

Sinabi ni Bṛhadaśva: Pagkaraan nito, ang hari—matapos talikuran ang napakalawak na kayamanang panghari—ay lumabas na suot lamang ang iisang kasuotan, walang balabal, at sa gayon ay lalo pang pinasidhi ang dalamhati ng kaniyang mga kaibigan. Ipinakikita ng tagpong ito na kapag nawala ang pagpipigil sa sarili at sinakmal ng kamalasan, nahuhubaran ang isang pinuno ng panlabas na karangyaan; at ang natitira ay ang bigat na moral ng pagdurusa—hindi lamang sa sarili, kundi pati sa mga nagmamahal at umaasa sa kaniya.

Verse 7

दमयन्त्येकवस्त्राथ गच्छन्तं पृष्ठतो5न्वगात्‌ । स तया बाह्ुतः सार्थ त्रिरात्रं नैघधोडवसत्‌

Sinabi ni Bṛhadaśva: Pagkatapos, si Damayantī, na suot din ang iisang kasuotan, ay sumunod mula sa likuran habang nagpapatuloy si Haring Nala. Ang hari ng Niṣadha, na isinama siya, ay nanatili sa labas ng lungsod sa loob ng tatlong gabi. Ipinahihiwatig ng taludtod ang matatag na katapatan ng mag-asawa at habag sa gitna ng pagtalikod at paghihirap: hindi gumanti o nawalan ng pag-asa si Damayantī, kundi piniling sumama nang tapat kahit ang kaniyang asawa’y napahina at naitaboy.

Verse 8

पुष्करस्तु महाराज घोषयामास वै पुरे । नले य: सम्यगातिछेत्‌ स गच्छेद्‌ वध्यतां मम,महाराज! पुष्करने उस नगरमें यह घोषणा करा दी--डुग्गी पिटवा दी कि “जो नलके साथ अच्छा बर्ताव करेगा, वह मेरा वध्य होगा”

Sinabi ni Bṛhadaśva: “O dakilang hari, ipinahayag ni Puṣkara sa buong lungsod: ‘Sinumang makitungo nang mabuti kay Nala—sinumang magpakita sa kaniya ng nararapat na paggalang—ay ipapapatay sa aking utos.’” Ipinahahayag nito ang kalupitang bunga ng takot ni Puṣkara at ang tangka niyang ihiwalay si Nala sa lipunan, na ginagawang kasalanang may parusa ang karaniwang kagandahang-asal.

Verse 9

पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च | पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर,युधिष्ठिर! पुष्करके उस वचनसे और नलके प्रति पुष्करका द्वेष होनेसे पुरवासियोंने राजा नलका कोई सत्कार नहीं किया

Sinabi ni Bṛhadaśva: “O Yudhiṣṭhira, dahil sa mga salita ni Puṣkara at sa kaniyang poot laban kay Nala, hindi ipinagkaloob ng mga taga-lungsod kay Haring Nala ang nararapat na paggalang at pagtanggap.”

Verse 10

स तथा नगराभ्याशे सत्काराहों न सस्कृतः । त्रिरात्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन्‌

Kaya’t nanatili si Haring Nala malapit sa sarili niyang lungsod sa loob ng tatlong gabi, na tubig lamang ang ikinabubuhay. Bagaman lubos siyang karapat-dapat sa paggalang at pagtanggap, hindi siya tinanggap nang nararapat—na nagpapakita kung paanong ang kamalasan ay nakapaghuhubad ng pagkilala kahit sa karapat-dapat, at kung paanong ang tungkulin ng lipunan sa pagkamapagpatuloy ay nabibigo kapag nalilinlang ng anyong panlabas.

Verse 11

पीड्यमान: क्षुधा तत्र फलमूलानि कर्षयन्‌ | प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात्‌,वहाँ भूखसे पीड़ित हो फल-मूल आदि जुटाते हुए राजा नल वहाँसे अन्यत्र चले गये। केवल दमयन्ती उनके पीछे-पीछे गयी

Pinahihirapan ng gutom doon, nagtipon ang hari ng mga prutas at ugat upang mabuhay. Pagkaraan, umalis si Haring Nala sa pook na iyon, at si Damayantī lamang ang sumunod sa kanya—matatag sa katapatan sa kabila ng paghihirap.

Verse 12

क्षुधया पीड्यमानस्तु नलो बहुतिथेडहनि । अपश्यच्छकुनान्‌ कांश्रिद्धिरण्यसदृशच्छदान्‌,इसी प्रकार नल बहुत दिनोंतक क्षुधासे पीड़ित रहे। एक दिन उन्होंने कुछ ऐसे पक्षी देखे, जिनकी पाँखें सोनेकी-सी थीं

Sinabi ni Bṛhadaśva: Sa loob ng maraming araw, pinahirapan si Nala ng gutom habang siya’y pagala-gala. Isang araw, nakita niya ang ilang ibon na kumikislap na parang ginto ang mga pakpak—isang mapang-akit na tanawin na, sa kanyang kagipitan, ay malapit nang sumubok sa kanyang paghatol at pagpipigil-sa-sarili.

Verse 13

स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली । अस्ति भक्ष्यो ममाद्यायं वसु चेदं भविष्यति

Noon, naisip ng makapangyarihang pinuno ng Niṣadha: “Ang pangkat ng mga ibong ito ang maaaring maging pagkain ko ngayon, at ang kanilang mga pakpak ay magiging yaman para sa akin.”

Verse 14

ततस्तान्‌ परिधानेन वाससा स समावृणोत्‌ | तस्य तद्‌ वस्त्रमादाय सर्वे जम्मुर्विहायसा,तदनन्तर उन्होंने अपने अधोवस्त्रसे उन पक्षियोंको ढँक दिया। किंतु वे सब पक्षी उनका वह वस्त्र लेकर आकाशमें उड़ गये

Pagkaraan, tinakpan niya ang mga ibon gamit ang kanyang pang-ilalim na kasuotan. Ngunit sinunggaban ng lahat ng ibon ang damit na iyon at lumipad paitaas sa langit.

Verse 15

उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम्‌ | दृष्टवा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम्‌

Nang sila’y pumailanlang, sinabi ng mga ibon ang mga salitang ito kay Nala, matapos nilang makita siyang nasa lupa—hubad, abang-aba, at nakayuko ang mukha.

Verse 16

उड़ते हुए उन पक्षियोंने राजा नलको दीनभावसे नीचे मुँह किये धरतीपर नग्न खड़ा देख उनसे कहा-- ।।

Wika ni Bṛhadaśva: “O hangal na hari! Hindi kami mga ibon—kami ang mga sugal na dice, naparito upang agawin ang iyong kasuotan. Nang ikaw ay umalis na nakabihis pa, hindi iyon ikinatuwa namin.”

Verse 17

तान्‌ समीपगतानक्षानात्मानं च विवाससम्‌ | पुण्यश्लोकस्तदा राजन्‌ दमयन्तीमथाब्रवीत्‌

O hari, nang makita ni Nala—na bantog sa dangal—na papalapit ang mga dice at madama niyang siya’y napagkaitan ng kasuotan, nagsalita siya kay Damayantī. Kinilala niya ang mga iyon bilang yaong mismong dice na, sa kanilang “galit,” ay nag-alis sa kanya ng kaharian; ngayo’y pinahihirapan siya ng gutom at dalamhati, ni pagkain para sa ikabubuhay ay hindi niya matagpuan; at dahil sa kanila, hindi na siya pinararangalan ng mga tao ng Niṣadha. “O ikaw na madaling matakot,” wika niya, “ang mga dice ring iyon ay naging mga ibon at tinatangay ang aking damit.”

Verse 18

येषां प्रकोपादैश्वर्यात्‌ प्रच्युतो5हमनिन्दिते । प्राणयात्रां न विन्देयं दु:खित: क्षुधयान्वित:

Wika ni Bṛhadaśva: “O ikaw na walang dungis, dahil sa galit ng mga dice na iyon ay naalis ako sa aking maharlikang kapalaran. Sa dalamhati at gutom na pumipinsala sa akin, ni pagkain upang itaguyod ang buhay ay hindi ko matagpuan.”

Verse 19

येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्‌ मयि नैषधा: । इमे ते शकुना भूत्वा वासो भीरु हरन्ति मे

Wika ni Bṛhadaśva: “O hari! Dahil sa mga dice na iyon, hindi na ako pinararangalan ng mga tao ng Niṣadha. O ikaw na madaling matakot, ang mga dice ring iyon ay naging mga ibon at inaagaw ang aking kasuotan.”

Verse 20

वैषम्यं परम॑ प्राप्तो द:खितो गतचेतन: । भर्ता ते5हं निबोधेदं वचन हितमात्मन:

Wika ni Bṛhadaśva: “Ako’y nahulog sa pinakamatinding kapahamakan; sa bigat ng dalamhati, wari’y lumulubog ang aking ulirat. Ngunit ako ang iyong asawa—kaya unawain mo ito: magsasalita ako ng mga salitang para sa iyong kapakanan. Makinig ka.”

Verse 21

एते गच्छन्ति बहव: पन्थानो दक्षिणापथम्‌ | अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम्‌,'ये बहुत-से मार्ग हैं, जो दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं। यह मार्ग ऋक्षवान्‌ पर्वतको लाँघकर अवन्ती-देशको जाता है

Wika ni Bṛhadaśva: “Maraming daan ang patungo sa timog na landas. Paglampas sa bundok na Ṛkṣavat, nagpapatuloy ang mga iyon hanggang sa lupain ng Avanti.”

Verse 22

एष विन्ध्यो महाशैल: पयोष्णी च समुद्रगा । आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विता:

Wika ni Bṛhadaśva: “Masdan—iyan ang makapangyarihang bundok na Vindhya, at iyan ang ilog na Payoshnī na umaagos patungo sa dagat. Narito rin ang maraming ashram ng mga dakilang rishi, sagana sa mga ugat at bunga.”

Verse 23

एष पन्था विदर्भाणामसौ गच्छति कोसलान्‌ | अतः परं च देशो<यं दक्षिणे दक्षिणापथ:

Wika ni Bṛhadaśva: “Ito ang daan papasok sa Vidarbha; ang isa pang landas ay patungo sa Kosala. Lampas dito, sa timog, ang lupain ay tinatawag na Dakṣiṇāpatha.”

Verse 24

एतद्‌ वाक्‍्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहित: । उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत,भारत! राजा नलने एकाग्रचित्त होकर बड़ी आतुरताके साथ दमयन्तीसे उपर्युक्त बातें बार-बार कहीं

Pagkaraan, si Haring Nala, na tinipon ang isip at itinuon ang diwa, ay nagsalita ng mga salitang iyon kay Damayantī. Tunay na sa bigat ng dalamhati, muli’t muli niyang tinawag si Bhīmī (Damayantī), O Bhārata—inuulit ang kanyang pagsusumamo sa nag-aalab na pananabik.

Verse 25

ततः सा बाष्पकलया वाचा दु:खेन कर्शिता । उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वच:,तब दमयन्ती अत्यन्त दुःखसे दुर्बल हो नेत्रोंसे आँसू बहाती हुई गद्गद वाणीमें राजा नलसे यह करुण वचन बोली--

Pagkatapos, si Damayantī—nanghihina sa tindi ng dalamhati, at ang tinig ay nabubulunan ng luha—ay nagsalita sa hari ng Niṣadha (Nala) ng isang mahabaging pananalita na hitik sa pighati.

Verse 26

उद्वेजते मे हृदयं सीदन्त्यड्रानि सर्वश:ः । तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्या: पुन: पुन:

Nanginginig ang aking puso sa pangamba, at nanghihina ang lahat ng aking mga sangkap. O hari, sa tuwing muli’t muli kong pinagninilayan ang iyong pasiya, ako’y nilalamon ng pagkabalisa.

Verse 27

ह्ृतराज्यं ह्ृतद्रव्यं विवस्त्र क्षुच्छूमान्वितम्‌ । कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने

Inagaw sa iyo ang kaharian at kayamanan, iniwang halos walang kasuotan, at pinahihirapan ng gutom at hirap. Paano ko magagawang talikuran ka at lumisan, na iiwan kang nag-iisa sa ganitong ilang na gubat?

Verse 28

“महाराज! आपका मानसिक संकल्प क्या है

O Hari! Kapag muli’t muli kong pinagninilayan ang pasiyang binubuo mo sa iyong isipan, nababalisa ang aking puso at nanlalambot ang aking mga sangkap. Naagaw ang iyong kaharian; naglaho ang iyong yaman; iniwan kang wala man lamang kasuotan, at pinahihirapan ng gutom at pagod. Sa gayong kalagayan, paano ko maiiwan kang walang magawa sa ganitong ilang na gubat? Kapag ikaw, pagod na pagod at pinahihirapan ng gutom, ay gumala sa nakapanghihilakbot na kagubatang ito at magdalamhati sa paggunita ng dating ligaya, kung gayon, O Hari, papawiin ko ang iyong panghihina at dalamhati sa pamamagitan ng pag-aaliw.

Verse 29

न च भार्यासमं किंचिद्‌ विद्यते भिषजां मतम्‌ | औषध॑ सर्वदु:खेषु सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते,“चिकित्सकोंका मत है कि समस्त दु:ःखोंकी शान्तिके लिये पत्नीके समान दूसरी कोई औषध नहीं है; यह मैं आपसे सत्य कहती हूँ”

At ayon sa maingat na hatol ng mga manggagamot, wala nang maihahambing sa isang asawa. Sa lahat ng dalamhati, siya ang lunas—ito’y sinasabi ko sa iyo nang tapat.

Verse 30

नल उवाच एवमेतद्‌ यथा55त्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे । नास्ति भार्यासमं मित्र नरस्यार्तस्य भेषजम्‌

Wika ni Nala: “Tunay ang sinasabi mo, O Damayantī na may payat na baywang. Para sa lalaking nasa dalamhati, walang kaibigang kapantay at walang lunas na kasinghalaga ng isang asawa.”

Verse 31

न चाहं त्यक्तकामस्त्वां किमलं भीरु शड्कसे । त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते

Wika ni Nala: “Wala akong hangaring iwan ka—bakit, O mahiyain at madaling matakot, napakalaki ng iyong pag-aalinlangan? O babaeng walang dungis, maaari kong isuko ang sarili kong buhay, ngunit hindi ko magagawa at hindi ko kailanman iiwan ka.”

Verse 32

दमयन्त्युवाच यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहेच्छसि । तत्‌ किमर्थ विदर्भाणां पन्था: समुपदिश्यते,दमयन्तीने कहा--महाराज! यदि आप मुझे त्यागना नहीं चाहते तो विदर्भदेशका मार्ग क्यों बता रहे हैं?

Sinabi ni Damayantī: “O dakilang hari, kung hindi mo ako nais iwan dito, bakit mo itinuturo ang daan patungong Vidarbha?”

Verse 33

अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमहसि । चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते

Nagpatuloy siya: “Alam ko, O hari, na hindi ka dapat maging taong iiwan ako. Ngunit, O panginoon ng lupa, kapag ang iyong isip ay nahila at napasailalim ng kakila-kilabot na kapahamakan na ito, maaari mo ring magawang itakwil ako.”

Verse 34

पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम । अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम,नरश्रेष्ट! आप बार-बार जो मुझे विदर्भदेशका मार्ग बता रहे हैं। देवोपम आर्यपुत्र! इसके कारण आप मेरा शोक ही बढ़ा रहे हैं

Sinabi niya: “O pinakamainam sa mga lalaki, paulit-ulit mong sinasabi sa akin ang daan patungong Vidarbha. O marangal na tila diyos, dahil sa paalaalang iyan, lalo mo lamang pinadadakila ang aking dalamhati.”

Verse 35

यदि चायमभिप्रायस्तव ज्ञातीन्‌ व्रजेदिति । सहितावेव गच्छावो विदर्भान्‌ यदि मन्यसे

Wika ni Nala: “Kung ito ang iyong hangarin—na si Damayantī ay pumunta sa kanyang mga kamag-anak—kung papayag ka, tayo nawa’y kapwa magtungo sa Vidarbha.”

Verse 36

विदर्भराजत्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद । तेन त्वं पूजितो राजन्‌ सुखं वत्स्यसि नो गृहे,मानद! वहाँ विदर्भनरेश आपका पूरा आदर-सत्कार करेंगे। राजन्‌! उनसे पूजित होकर आप हमारे घरमें सुखपूर्वक निवास कीजियेगा

Wika ni Nala: “Doon, pararangalan ka ng hari ng Vidarbha, O tagapagkaloob ng dangal. O hari, kapag pinarangalan ka niya, maninirahan kang masaya sa aming tahanan.”

Verse 61

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलकी वनयात्राविषयक इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sa ganito nagtatapos ang ika-animnapu’t isang kabanata ng salaysay ni Nala (Nala-upākhyāna) sa Vana Parva ng Śrī Mahābhārata, na naglalarawan sa paglalakbay ni Nala sa kagubatan.

Verse 63

इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि नलवनयात्रायामेकषष्टितमो< ध्याय:

Ito ang pangwakas na kolopon: Sa Śrī Mahābhārata, sa Vana Parva, sa bahaging Nala-upākhyāna, sa salaysay ng paglalakbay ni Nala sa kagubatan, nagwawakas ang ika-animnapu’t isang kabanata.