Shloka 29
धृतराष्ट्र–संजय संवादः
Dhṛtarāṣṭra and Sañjaya on Arjuna’s Indraloka report and the political consequences
देवराज इन्द्रके इस मनोरम निवासस्थानमें तुम्हारे शुभागमनके उपलक्ष्यमें एक महान् उत्सव मनाया गया। यह उत्सव स्वर्गलोकका सबसे बड़ा उत्सव था। उसमें रुद्र, आदित्य, अश्विनीकुमार और वसुगण--इन सबका सब ओरसे समागम हुआ था। नरश्रेष्ठ! महर्षिसमुदाय, राजर्षिप्रवर, सिद्ध, चारण, यक्ष तथा बड़े-बड़े नाग--ये सभी अपने पद, सम्मान और प्रभावके अनुसार योग्य आसनोंपर बैठे थे। इन सबके शरीर अग्नि, चन्द्रमा और सूर्यके समान तेजस्वी थे और ये समस्त देवता अपनी अद्भुत समृद्धिसे प्रकाशित हो रहे थे। विशाल नेत्रोंवाले इन्द्रकुमार! उस समय गन्धर्वोद्वारा अनेक वीणाएँ बजायी जा रही थीं। दिव्य मनोरम संगीत छिड़ा हुआ था और सभी प्रमुख अप्सराएँ नृत्य कर रही थीं। कुरुकुलनन्दन पार्थ! उस समय तुम मेरी ओर निर्निमेष नयनोंसे निहार रहे थे || २३-- २८ || तत्र चावभृथे तस्मिन्नुपस्थाने दिवौकसाम् । तव पित्राभ्यनुज्ञाता गता:ः स्वं स्व गृहं सुरा:
tatra cāvabhṛthe tasminn upasthāne divaukasām | tava pitrābhyanujñātā gatāḥ svaṃ sva gṛhaṃ surāḥ ||
Sa kaakit-akit na tahanang ito, si Indra, ang hari ng mga diyos, ay nagdiwang ng isang dakilang kapistahan bilang paggunita sa iyong mapalad na pagdating. Ito ang pinakamalaking pagdiriwang sa Svarga. Doon ay nagtipon mula sa lahat ng dako sina Rudra, ang mga Āditya, ang kambal na Aśvin, at ang mga Vasu. O pinakadakila sa mga tao! Ang mga pangkat ng mahāṛṣi, ang mga pangunahing rājārṣi, ang mga Siddha, Cāraṇa, Yakṣa, at ang malalaking Nāga—lahat ay naupo sa mga upuang nararapat ayon sa kanilang antas, dangal, at kapangyarihan. Ang kanilang mga katawan ay nagniningning na gaya ng apoy, ng buwan, at ng araw; at ang buong kapulungan ng mga diyos ay nagliliwanag sa hiwaga ng kanilang kasaganaan. O anak ni Indra na malalapad ang mga mata! Noon, maraming vīṇā ang tinutugtog ng mga Gandharva; umalingawngaw ang makalangit na musika; at sumasayaw ang lahat ng pangunahing Apsara. O Pārtha, kagalakan ng angkang Kuru! Noon ay nakatitig ka sa akin nang hindi kumukurap. Pagkaraan, sa pangwakas na ritwal ng kapistahang iyon, sa marangal na kapulungan ng mga naninirahan sa langit, ang mga diyos—matapos tumanggap ng pahintulot mula sa iyong ama (Indra)—ay umalis, at bawat isa’y nagbalik sa sariling tahanan.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic decorum: even divine beings observe proper procedure—seeking and receiving the host-king’s permission before departing—showing that power is ideally governed by order, respect, and ritual propriety.
After the festival’s concluding rite (avabhṛtha) in the heavenly court, the assembled gods take leave of Indra (Arjuna’s father) and return to their respective celestial abodes.