Shloka 24
कस्तस्य विश्वसेद् वीरो दुष्कृतेरकृतात्मन: । अथवा पुरुषैर्गूढै: प्रयोगो5यं दुरात्मन:,धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम् । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “अथवा जिसकी बुद्धिमें सदा कुटिलता ही निवास करती है, उस गान्धारराज शकुनिकी भी यह करतूत हो सकती है। जिसके लिये कर्तव्य और अकर्तव्य दोनों बराबर हैं, उस अजितात्मा पापी शकुनिपर कौन वीर पुरुष विश्वास कर सकता है? अथवा गुप्तरूपसे नियुक्त किये हुए पुरुषोंद्वारा दुरात्मा दुर्योधनने ही यह हिंसात्मक प्रयोग किया होगा”
vaiśaṃpāyana uvāca |
kastasyā viśvased vīro duṣkṛter akṛtātmanaḥ |
athavā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ |
dharmaputro mahābāhur vilalāpa suvistaram ||
Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: “Anong bayani ang makapagtitiwala sa taong ganyan—sanay sa masasamang gawa at walang pagpipigil sa sarili? O kaya, ang marahas na pakanaing ito’y naisakatuparan ng mga lihim na tauhan sa udyok ng isang pusong masama.” Nang makita niyang nakahandusay at wala nang buhay ang kanyang mga kapatid, si Dharmaputra Yudhiṣṭhira, ang makapangyarihan ang bisig, ay lumubog sa dalamhati at naghinagpis nang matagal—naghihinala ng pagtataksil at hinahatulan ang kaguluhan ng asal ng mga taong para sa kanila’y iisa na ang tama at mali.
वैशग्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical judgment: a person lacking self-control (akṛtātmā) and habituated to wrongdoing (duṣkṛti) becomes untrustworthy, and secretive ‘stratagems’ (prayoga) carried out through hidden agents (gūḍha-puruṣa) are marks of adharma. It highlights how moral character determines credibility and how covert violence corrodes righteous order.
After seeing his brothers fallen and apparently lifeless, Yudhiṣṭhira laments extensively and tries to identify the cause. He suspects that such a deed could come from Śakuni’s crooked intellect or from Duryodhana acting through concealed agents—interpreting the calamity as the result of hostile, deceitful plotting.