Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Indrajit’s Binding, Restoration by Viśalyā, and Counsel Restraining Rāvaṇa (Āraṇyaka Parva 273)

पुन: संजीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छत: । पदा मूर्थ्नि महाबाहु: प्राहरद्‌ विलपिष्यत:,इतनी मार खाकर भी वह अभी जीवित ही था और उठनेकी इच्छा कर रहा था। इसी समय महाबाहु भीमने उसके मस्तकपर एक लात मारी। इससे वह रोने-चिल्लाने लगा, तो भी भीमसेनने उसे गिराकर उसके शरीरपर अपने दोनों घुटने रख दिये और उसे घूँसोंसे मारने लगे। इस प्रकार बड़े जोरकी मार पड़नेसे पीड़ाके मारे राजा जयद्रथ मूर्छित हो गया

punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ | padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ ||

Sinabi ni Vaiśaṃpāyana: Nang siya’y muling nagkamalay at nagtangkang bumangon, sinipa ni Bhīma na may makapangyarihang bisig ang kanyang ulo. Nang siya’y umiyak at umalulong sa sakit, ibinagsak siya ni Bhīmasena, inipit ang katawan sa dalawang tuhod, at pinagbubugbog ng mga kamao. Sa bigat ng mga hampas, si Haring Jayadratha ay nawalan ng malay dahil sa matinding kirot.

पुनःagain
पुनः:
TypeIndeclinable
Rootपुनः
संजीवमानस्यof (him) who was reviving / coming back to life
संजीवमानस्य:
TypeAdjective
Rootसंजीवमान (सं + जीव्)
FormMasculine, Genitive, Singular
तस्यof him
तस्य:
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine/Neuter, Genitive, Singular
उत्पतितुम्to spring up / to rise
उत्पतितुम्:
TypeVerb
Rootउत् + पत्
FormInfinitive (Tumun)
इच्छतःof (him) wishing / desiring
इच्छतः:
TypeAdjective
Rootइच्छत् (इष्/इच्छ्)
FormMasculine, Genitive, Singular
पदाwith the foot
पदा:
Karana
TypeNoun
Rootपद् (पाद)
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
मूर्ध्निon the head
मूर्ध्नि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootमूर्धन्
FormMasculine, Locative, Singular
महाबाहुःthe mighty-armed (one)
महाबाहुः:
Karta
TypeAdjective
Rootमहाबाहु
FormMasculine, Nominative, Singular
प्राहरत्struck
प्राहरत्:
TypeVerb
Rootप्र + हृ (हर्)
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada
विलपिष्यतःof (him) about to lament / wailing
विलपिष्यतः:
TypeAdjective
Rootवि + लप्
FormMasculine, Genitive, Singular, Future active participle (Śatṛ/Śānac-type future: -िष्यत्)

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśaṃpāyana
B
Bhīma (Bhīmasena)
J
Jayadratha

Educational Q&A

The passage highlights the moral tension between rightful punishment and excessive cruelty: even when an offender is subdued, uncontrolled anger can drive actions beyond measured justice, raising questions about restraint (dama) and proportionality in kṣatriya retribution.

Jayadratha, still alive and attempting to get up, is struck on the head by Bhīma’s foot; as he cries out, Bhīma pins him down and beats him with fists, and Jayadratha finally faints from the intensity of the blows.